10 อาชีพบ้านๆ ยุค 90 ที่หายไปจากชีวิตประจำวัน

10 อาชีพบ้าน ๆ ยุค 90 ที่หายไปจากชีวิตประจำวัน

 

ถ้าย้อนกลับไปในช่วง พ.ศ. 2533–2542 หรือยุค 90 ของไทย หลายชุมชนยังมีอาชีพเล็ก ๆ ที่ผูกพันกับชีวิตประจำวัน ตั้งแต่การเดินทาง การขายขนม ไปจนถึงงานช่างฝีมือ แต่เมื่อรถยนต์ รถจักรยานยนต์ ร้านสะดวกซื้อ เครื่องจักร และรูปแบบการบริโภคสมัยใหม่เข้ามามากขึ้น อาชีพเหล่านี้จำนวนไม่น้อยจึงค่อย ๆ ลดบทบาทลง บางอาชีพยังมีคนทำอยู่ แต่เหลือเพียงเฉพาะบางพื้นที่ 

 

1. คนถีบสามล้อรับจ้าง

 

ในอดีต “สามล้อถีบ” เป็นหนึ่งในพาหนะรับจ้างที่พบเห็นได้ตามเมืองและตลาด ใช้รับส่งคนไปตลาด โรงเรียน หรือทำธุระระยะใกล้ แต่เมื่อรถจักรยานยนต์ รถยนต์ และระบบขนส่งรูปแบบอื่นเข้ามา อาชีพนี้ก็ลดจำนวนลงอย่างต่อเนื่อง ตัวอย่างชัดเจนคือเชียงใหม่ ซึ่ง Thai PBS รายงานว่าในปี 2566 เหลือสามล้อถีบเพียง 28 คัน จากประมาณ 60 คันในช่วง 6–7 ปีก่อน และแทบไม่มีคนรุ่นใหม่เข้ามาสืบทอด ขณะที่บางพื้นที่ถึงขั้นเหลือผู้ประกอบอาชีพเพียงคนเดียว 

 

2. คนขายน้ำตาลปั้นตามงานวัด

 

น้ำตาลปั้น เป็นภาพจำของงานวัดและตลาดนัดในอดีต โดยพ่อค้าจะใช้มือปั้นน้ำตาลร้อน ๆ เป็นรูปสัตว์ ตัวการ์ตูน หรือรูปต่าง ๆ ให้เด็ก ๆ เลือกซื้อ จุดเด่นคือผู้ซื้อสามารถยืนดูช่างปั้นได้แบบสด ๆ แต่ปัจจุบันลูกอมและขนมสำเร็จรูปมีจำหน่ายทั่วไปและหาซื้อง่ายกว่า ทำให้อาชีพน้ำตาลปั้นลดลงอย่างมาก ไทยรัฐรายงานโดยอ้างถึงบรรยากาศที่คนยุค 90 คุ้นเคยกับอาชีพนี้ และระบุว่าการเข้ามาของลูกกวาดสำเร็จรูปเป็นหนึ่งในปัจจัยที่ทำให้อาชีพดังกล่าวอยู่ยากขึ้น 

 

3. ช่างสานของเล่นใบลานหรือใบตาล

 

ของเล่นจากใบลานหรือใบตาล เช่น ตั๊กแตน แมลง และสัตว์รูปร่างต่าง ๆ เคยเป็นของเล่นราคาถูกที่พบได้ตามตลาด งานวัด และสถานที่ชุมชน แต่เมื่อของเล่นพลาสติกและของเล่นอุตสาหกรรมเข้ามามีบทบาทมากขึ้น งานประเภทนี้ก็กลายเป็นสิ่งที่พบเห็นได้ยาก ปัจจุบันยังมีผู้สืบทอดอยู่บ้าง เช่น Thai PBS เคยนำเสนอ “ช่างสานใบลานพเนจร” ที่ยังสานแมลงจากใบลานเพื่อจำหน่าย แสดงให้เห็นว่าอาชีพนี้ ไม่ได้หายไปโดยสมบูรณ์ แต่เหลืออยู่ในวงแคบมากขึ้น 

 

4. คนรับจ้างลับมีดตามชุมชน

 

ภาพคนเข็นรถหรือเดินถืออุปกรณ์ไปตามหมู่บ้านเพื่อรับลับมีด กรรไกร และเครื่องมือช่าง เป็นงานบริการที่อาศัยฝีมือและเครื่องมือพื้นฐาน แต่เมื่อร้านขายมีดและกรรไกรมีมากขึ้น ขณะเดียวกันเครื่องมือสมัยใหม่ก็มีราคาถูกและเปลี่ยนใหม่ได้ง่ายกว่าเดิม บทบาทของช่างลับมีดแบบเร่จึงลดลง อย่างไรก็ตาม งานลับมีดยังมีอยู่ในบางพื้นที่ ดังนั้นการนำเสนอที่แม่นยำควรใช้ว่า “อาชีพช่างลับมีดแบบเร่ที่แทบหายไปจากชุมชน” มากกว่าบอกว่าช่างลับมีดหายไปทั้งหมด ทั้งนี้ Thai PBS ยังสะท้อนว่าการลับและการดูแลมีดยังคงเป็นทักษะเฉพาะทางที่มีผู้เชี่ยวชาญอยู่ในปัจจุบัน 

 

5. คนปั่นสามล้อรับจ้างขนของในตลาด

 

นอกจากรับส่งผู้โดยสารแล้ว สามล้อถีบในอดีตยังถูกใช้ขนสินค้าและของจากตลาดไปยังบ้านหรือร้านค้า โดยเฉพาะในพื้นที่ที่รถยนต์เข้าถึงได้ไม่สะดวก แต่เมื่อรถจักรยานยนต์พ่วงข้าง รถกระบะ และรถขนส่งขนาดเล็กเข้ามาแทนที่ ความต้องการแรงงานประเภทนี้จึงลดลงอย่างมาก กรณีเชียงใหม่ Thai PBS รายงานว่าสามล้อที่ยังเหลืออยู่บางส่วนเปลี่ยนมารับจ้างขนของให้แม่ค้าในตลาดแทนการรับผู้โดยสาร แสดงให้เห็นว่าอาชีพเดิมไม่ได้หายไปในทันที แต่ค่อย ๆ เปลี่ยนรูปแบบตามความต้องการของตลาด 

 

6. ช่างจักสานเครื่องใช้พื้นบ้านแบบดั้งเดิม

 

ในอดีตเครื่องใช้จำนวนมาก เช่น กระบุง ตะกร้า กระจาด และภาชนะต่าง ๆ ทำจากไม้ไผ่หรือวัสดุธรรมชาติ และเกิดเป็นอาชีพช่างจักสานในชุมชน แต่การเข้ามาของภาชนะพลาสติกและสินค้าที่ผลิตจากโรงงานทำให้เครื่องจักสานจำนวนหนึ่งเปลี่ยนจาก “ของใช้ประจำวัน” เป็น “งานหัตถกรรม” มากขึ้น อย่างไรก็ตาม ไม่ควรกล่าวว่างานจักสานสูญหาย เพราะ Thai PBS ยังนำเสนอชุมชนและช่างที่ทำจักสานเป็นอาชีพอยู่ และบางพื้นที่พยายามพัฒนารูปแบบให้ร่วมสมัยเพื่อสร้างรายได้ต่อไป 

 

7. ช่างทำกลองไทยแบบชุมชน

ช่างทำกลองแบบดั้งเดิมเป็นอีกอาชีพที่เคยผูกพันกับชุมชนและงานประเพณี โดยใช้ทักษะหลายขั้นตอนตั้งแต่การขึ้นรูปตัวกลองไปจนถึงการขึงหนัง ปัจจุบันการทำกลองแบบโบราณไม่ได้หายไปทั้งหมด แต่จำนวนผู้สืบทอดลดลงและกลายเป็นงานฝีมือเฉพาะทางมากขึ้น Thai PBS ยกตัวอย่างช่างทำกลองไทยในจังหวัดอ่างทองที่สืบทอดความรู้จากรุ่นก่อน และพยายามถ่ายทอดวิชาให้คนรุ่นใหม่เพื่อป้องกันไม่ให้องค์ความรู้สูญหาย 

 

8. ช่างทำหมวกจากวัสดุธรรมชาติ

หมวกสานจากไม้ไผ่หรือวัสดุธรรมชาติเคยเป็นเครื่องใช้ที่พบได้ในวิถีชีวิตชนบท โดยเฉพาะสำหรับการทำงานกลางแจ้ง แต่เมื่อหมวกสมัยใหม่และวัสดุสังเคราะห์มีราคาถูกและหาซื้อง่าย งานช่างแบบเดิมจึงค่อย ๆ ลดความสำคัญลง Thai PBS รายงานเกี่ยวกับ “กุบละแอ” หมวกทรงปีกกว้างที่ชาวเหนือเคยใช้ ซึ่งปัจจุบันเริ่มเลือนหาย และมีคนรุ่นใหม่พยายามสืบสานงานจักสานดังกล่าวเอาไว้ 

 

9. ช่างจารหรือทำเอกสารใบลาน

ก่อนที่กระดาษและระบบการพิมพ์สมัยใหม่จะเข้าถึงผู้คนอย่างกว้างขวาง การเตรียมใบลานและการจารตัวอักษรเป็นองค์ความรู้สำคัญของการบันทึกเอกสารในสังคมไทย งานดังกล่าวต้องใช้ทักษะเฉพาะและความละเอียดสูง ปัจจุบันจึงไม่ได้เป็นอาชีพทั่วไปเหมือนงานในชีวิตประจำวัน แต่ยังคงได้รับการอนุรักษ์ในฐานะภูมิปัญญาและมรดกทางวัฒนธรรม ดังนั้นหัวข้อนี้ควรนำเสนอในลักษณะ “อาชีพที่เปลี่ยนจากงานทำมาหากินทั่วไปสู่งานอนุรักษ์” มากกว่าบอกว่าหายไปโดยสิ้นเชิง 

 

10. คนขายของเร่ด้วยรถหรือสามล้อตามหมู่บ้าน

 

ในชุมชนชนบทก่อนยุคห้างและร้านสะดวกซื้อแพร่หลาย พ่อค้าแม่ค้าบางส่วนใช้รถเข็น จักรยาน หรือสามล้อบรรทุกสินค้าไปขายตามบ้านและตลาดย่อย รูปแบบนี้ช่วยให้คนในหมู่บ้านซื้อของได้โดยไม่ต้องเดินทางเข้าเมือง แต่เมื่อร้านค้าประจำ ตลาดสมัยใหม่ และระบบขนส่งเข้าถึงชุมชนมากขึ้น รูปแบบการค้าขายเร่แบบดั้งเดิมจึงลดความสำคัญลง หลักฐานเกี่ยวกับวิถีสามล้อในงานศึกษาของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ยังสะท้อนว่างานขับสามล้อเคยเชื่อมโยงกับการรับจ้างขนของและงานรับจ้างหลากหลายประเภท ก่อนที่รูปแบบเศรษฐกิจและการเดินทางจะเปลี่ยนไป 

 

เสน่ห์ของหัวข้อนี้อยู่ตรงที่ อาชีพเหล่านี้ไม่ได้หายไปเพราะเหตุผลเดียว แต่ค่อย ๆ ลดบทบาทจากการเปลี่ยนแปลงของเทคโนโลยี การคมนาคม เครื่องจักร สินค้าอุตสาหกรรม และพฤติกรรมผู้บริโภค ที่สำคัญคือหลายอาชีพไม่ได้ “สูญพันธุ์” จริง แต่ เปลี่ยนสถานะจากอาชีพที่พบเห็นทั่วไป กลายเป็นอาชีพเฉพาะกลุ่ม งานอนุรักษ์ หรือภูมิปัญญาท้องถิ่น ซึ่งทำให้เรื่องนี้น่าสนใจยิ่งขึ้น เพราะสะท้อนว่าในช่วงเวลาเพียงไม่กี่สิบปี วิถีชีวิตของคนไทยเปลี่ยนไปมากเพียงใด

 

แหล่งข้อมูลหลัก: Thai PBS, Thai Rath และฐานข้อมูลวิชาการของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ โดยเฉพาะข้อมูลเกี่ยวกับสามล้อถีบ น้ำตาลปั้น งานใบลาน งานจักสาน และงานช่างพื้นบ้าน