นับภาษาของโลกอย่างไรเมื่อภาษาแม่กับภาษาที่สองให้ผลคนละอันดับ

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาพูดว่า “ภาษาที่คนใช้มากที่สุดในโลก” หลายคนยกให้ภาษาอังกฤษทันที เพราะเจอได้แทบทุกที่ ตั้งแต่สนามบิน ห้องประชุม ไปจนถึงคู่มืออุปกรณ์ แต่คำตอบจะเปลี่ยนทันทีหากเปลี่ยนเกณฑ์จากคนที่ใช้ภาษาได้ทั้งหมด มาเป็นคนที่เติบโตมากับภาษานั้นตั้งแต่เด็ก

คำว่า “ภาษาแม่” เปลี่ยนอันดับได้ทั้งตาราง

ภาษาแม่หรือภาษาแรก คือภาษาที่คนเรียนรู้และใช้ในบ้านหรือชุมชนตั้งแต่วัยเด็ก ไม่ได้หมายถึงภาษาที่เรียนเพิ่มภายหลังเพื่อทำงาน เรียนต่อ หรือสื่อสารระหว่างประเทศ

เมื่อใช้เกณฑ์นี้ ข้อมูลที่อ้างอิงฐาน Ethnologue ระบุว่า จีนแมนดารินมีผู้พูดเป็นภาษาแม่ราว 939 ล้านคน จึงอยู่ในอันดับหนึ่งของโลก ตามด้วยสเปนราว 485 ล้านคน และอังกฤษราว 380 ล้านคน

จีนแมนดารินนำเพราะฐานผู้พูดภาษาแรกขนาดใหญ่

ตัวเลขของแมนดารินสะท้อนจำนวนประชากรขนาดใหญ่ในจีนและชุมชนผู้ใช้ภาษาในภูมิภาคอื่น จุดสำคัญคือการนับครั้งนี้แยกแมนดารินออกจากภาษาจีนถิ่นอื่น ไม่ควรเหมารวมทุกภาษาหรือทุกสำเนียงที่อยู่ในกลุ่มภาษาจีนเป็นก้อนเดียว เพราะแต่ละกลุ่มมีการออกเสียงและการใช้ต่างกัน

อันดับนี้จึงไม่ได้ตัดสินว่าแมนดาริน “สำคัญกว่า” ภาษาอื่น แต่ตอบคำถามแคบและชัดเจนว่า ภาษาใดมีคนเริ่มใช้เป็นภาษาแรกมากที่สุด

สเปนแซงอังกฤษเมื่อดูเฉพาะภาษาแม่

ภาษาสเปนมีผู้พูดภาษาแม่ประมาณ 485 ล้านคน กระจายอยู่ในสเปนและหลายประเทศในทวีปอเมริกา ทำให้จำนวนผู้ใช้ที่เติบโตมากับภาษานี้สูงมาก จึงครองอันดับสองเหนือภาษาอังกฤษในตารางภาษาแม่

ถ้านับผู้พูดรวม สเปนยังมีผู้ใช้ภาษาที่สองเพิ่มเข้ามาอีก แต่ข้อสรุปเรื่องอันดับภาษาแม่ไม่ได้เกิดจากการเรียนภาษาสเปนในต่างประเทศ มันมาจากจำนวนชุมชนเจ้าของภาษาที่ใช้ต่อเนื่องข้ามหลายประเทศเป็นหลัก

แล้วเหตุใดภาษาอังกฤษจึงดูเหมือนอยู่ทุกแห่ง

ภาษาอังกฤษมีผู้พูดเป็นภาษาแม่ราว 380 ล้านคน แต่มีผู้ใช้เป็นภาษาที่สองจำนวนมหาศาล ในชุดตัวเลขเดียวกัน มีผู้ใช้ภาษาอังกฤษเพิ่มเติมราว 1,077 ล้านคน ทำให้ยอดรวมอยู่ราว 1,456 ล้านคน และขึ้นเป็นภาษาที่มีผู้ใช้รวมมากที่สุด

ดังนั้นสองประโยคนี้จึงจริงพร้อมกันได้: จีนแมนดารินเป็นภาษาที่มีผู้พูดภาษาแม่มากที่สุด ส่วนภาษาอังกฤษเป็นภาษาที่มีผู้ใช้รวมมากที่สุด ความต่างอยู่ที่เราเลือกนับ “ภาษาแรก” หรือ “ทุกคนที่สื่อสารได้”

เวลาพบสถิติภาษาโลก จึงควรดูหัวตารางก่อนเสมอว่าเป็น native speakers, second-language speakers หรือ total speakers เพราะแค่เปลี่ยนวิธีนับ อันดับหนึ่งก็อาจเปลี่ยนไปทันที