ประเทศที่ยากจนที่สุดในโลกวัดจากอะไร และตอนนี้อยู่ที่ไหน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาพูดถึง “ประเทศที่ยากจนที่สุดในโลก” หลายคนอาจนึกถึงภาพบ้านเรือนชนบท ถนนลูกรัง หรือผู้คนที่ทำเกษตรทั้งวัน แต่ภาพเพียงอย่างเดียวใช้ตัดสินไม่ได้ เพราะคำว่า “ยากจนที่สุด” ต้องเริ่มจากการเลือกตัวชี้วัดก่อน

ตัวเลขที่นิยมใช้เปรียบเทียบกันระหว่างประเทศคือ รายได้ประชาชาติต่อคน หรือ GNI per capita ซึ่งนำรายได้รวมของคนในประเทศมาหารด้วยจำนวนประชากร ธนาคารโลกมีวิธีคำนวณแบบ Atlas Method เพื่อลดผลแกว่งตัวระยะสั้นของอัตราแลกเปลี่ยน แล้วใช้จัดกลุ่มรายได้ของประเทศต่าง ๆ

เมื่อดูข้อมูลล่าสุดปี 2025 ของธนาคารโลก ประเทศที่อยู่ต่ำสุดในตารางนี้คือ บุรุนดี ในแอฟริกาตะวันออก โดยมี GNI ต่อหัวราว 240 ดอลลาร์สหรัฐต่อปี หรือเฉลี่ยเพียงราว 20 ดอลลาร์ต่อเดือนตามวิธีคำนวณนี้ ตัวเลขไม่ได้แปลว่าทุกคนถือเงินอยู่เท่านี้จริง ๆ แต่สะท้อนขนาดรายได้เฉลี่ยของเศรษฐกิจทั้งประเทศที่เล็กมากเมื่อเทียบกับประชากร

บุรุนดีเป็นประเทศไม่มีทางออกสู่ทะเล อยู่ในภูมิภาคเกรตเลกส์ของแอฟริกา ระหว่างรวันดา แทนซาเนีย และสาธารณรัฐประชาธิปไตยคองโก ประชากรจำนวนมากทำเกษตรเพื่อยังชีพ ธนาคารโลกระบุว่าประมาณ 85% ของการจ้างงานอยู่ในภาคเกษตร แต่กิจกรรมจำนวนมากมีผลิตภาพต่ำและผลิตเพื่อบริโภคในครัวเรือนเป็นหลัก

นี่คือจุดที่ทำให้คำว่า “คนทำงานเยอะ” ไม่ได้หมายความว่า “ประเทศมีรายได้สูง” เสมอไป หากเกษตรกรมีที่ดินขนาดเล็ก ใช้เครื่องมือน้อย ขายผลผลิตได้ในราคาต่ำ หรือขนส่งสินค้าไปตลาดยาก รายได้ที่เกิดขึ้นต่อคนก็เพิ่มได้ช้า

ปัญหาไม่ได้มีสาเหตุเดียว การไม่มีทางออกสู่ทะเลทำให้ต้นทุนการขนส่งและการค้าสูงขึ้น ประเทศต้องพึ่งเส้นทางผ่านเพื่อนบ้านเพื่อรับสินค้าและส่งออก ขณะที่เศรษฐกิจยังเปราะบางต่อราคาสินค้าเกษตร สภาพอากาศ เชื้อเพลิง และค่าเงิน

ปี 2025 เศรษฐกิจบุรุนดีขยายตัวจริงราว 4% ตามรายงาน Macro Poverty Outlook ของธนาคารโลก แต่การเติบโตนี้ยังไม่เร็วพอจะทำให้รายได้ต่อคนดีขึ้นอย่างชัดเจน เมื่อประชากรยังเพิ่มขึ้น และค่าครองชีพเคยพุ่งสูงมาก รายงานเดียวกันระบุว่าเงินเฟ้อเฉลี่ยปี 2025 อยู่ที่ประมาณ 34% จึงกระทบกำลังซื้อของครัวเรือนโดยตรง

คำว่า “ประเทศยากจน” จึงไม่ควรถูกใช้เป็นคำตัดสินคนในประเทศนั้น ผู้คนไม่ได้ขาดความขยัน แต่กำลังอยู่กับเงื่อนไขที่ทำให้การสร้างรายได้ยากกว่าเดิม ทั้งโครงสร้างเศรษฐกิจ โอกาสทางการค้า ระบบพลังงาน การศึกษา และบริการสาธารณะ

ข้อมูลธนาคารโลกระบุว่าประชากรบุรุนดีเข้าถึงไฟฟ้าราว 20.1% ในปี 2024 และใช้อินเทอร์เน็ตราว 9% ในปีเดียวกัน ตัวเลขเหล่านี้ชี้ให้เห็นว่าการขยายโอกาสทางเศรษฐกิจไม่ได้มีแค่เรื่องเงินทุน แต่รวมถึงไฟฟ้าที่เชื่อถือได้ ถนน ตลาด การสื่อสาร โรงเรียน และระบบสุขภาพด้วย

ดังนั้นคำตอบที่ตรงที่สุดคือ บุรุนดีเป็นประเทศที่มีรายได้ประชาชาติต่อหัวต่ำสุดในข้อมูลล่าสุดของธนาคารโลก หากใช้ GNI per capita แบบ Atlas Method เป็นเกณฑ์ แต่ถ้าเปลี่ยนไปวัดด้วยความยากจนขั้นรุนแรง สุขภาพ การศึกษา หรือคุณภาพชีวิต อันดับอาจเปลี่ยนได้ เพราะความยากจนไม่ใช่เรื่องเดียวที่สรุปได้จากตัวเลขบรรทัดเดียว