การเต้นรำปริศนาในสทราซบูร์ ค.ศ. 1518 เกิดอะไรขึ้น

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ถ้ากลางถนนมีคนคนหนึ่งเต้นอยู่คนเดียว เราอาจคิดว่าเป็นการเฉลิมฉลองหรือการแสดง แต่ในเมืองสทราซบูร์ช่วงฤดูร้อน ค.ศ. 1518 ผู้คนที่เห็นเหตุการณ์กลับไม่ได้รู้สึกสนุกเลย เพราะหญิงคนหนึ่งเริ่มขยับร่างกายอย่างควบคุมไม่ได้ และเต้นต่อเนื่องอยู่หลายวัน

บันทึกประวัติศาสตร์เรียกเหตุการณ์นี้ว่า การระบาดของการเต้นรำ หรือ Dancing Plague of 1518 เมืองสทราซบูร์ขณะนั้นอยู่ในจักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์ ปัจจุบันคือเมือง Strasbourg ในฝรั่งเศส ผู้คนกำลังผ่านทั้งความอดอยาก โรคระบาด ความรุนแรงทางการเมือง และความเชื่อว่าภัยพิบัติคือสัญญาณการลงทัณฑ์จากพระเจ้า

จากคนเดียว กลายเป็นคนหลายร้อย

พงศาวดารหลายฉบับระบุว่าหญิงผู้เริ่มต้นเหตุการณ์ถูกเรียกว่า Frau Troffea หรือ Lady Troffea วันที่เริ่มต้นในแต่ละบันทึกไม่ตรงกันทั้งหมด จึงระบุได้เพียงว่าเกิดขึ้นราวกลางเดือนกรกฎาคม ค.ศ. 1518 แต่ภาพรวมสอดคล้องกันว่า เธอเต้นอยู่นานจนคนอื่นเริ่มมีอาการเดียวกัน

ภายในเวลาไม่กี่สัปดาห์ จำนวนผู้ได้รับผลกระทบเพิ่มขึ้นจากหลักสิบไปสู่ระดับหลายร้อยคน บันทึกหนึ่งระบุว่าเกิน 400 คนในสี่สัปดาห์ คนเหล่านี้ไม่ได้เต้นเป็นจังหวะรื่นเริง หลายคนมีท่าทางทรมาน อ่อนแรง และแทบไม่หยุดกิน ดื่ม หรือพักผ่อน

สิ่งที่ยืนยันได้คือมีเหตุการณ์การเต้นผิดปกติขนาดใหญ่เกิดขึ้นจริง ส่วนรายละเอียดที่ถูกเล่าซ้ำ เช่น จำนวนผู้ตายต่อวัน หรือการเสียชีวิตนับร้อย ยังต้องอ่านอย่างระวัง เพราะเอกสารร่วมสมัยไม่ได้ให้ตัวเลขที่ตรวจสอบตรงกัน นักประวัติศาสตร์จึงใช้คำว่า “มีผู้เสียชีวิตหลายสิบรายตามบันทึก” มากกว่าจะฟันธงยอดตายตายตัว

ทางการเคยคิดว่าให้เต้นต่ออาจช่วยได้

การรับมือของสภาเมืองฟังดูประหลาดสำหรับคนยุคนี้ แพทย์ในเวลานั้นเชื่อว่าอาการอาจเกิดจากเลือดร้อนเกินไป และบางช่วงทางการจัดพื้นที่ให้ผู้ป่วยเต้น พร้อมจ้างนักดนตรีและคนมาช่วยเต้น หวังให้ร่างกายระบายอาการออกจนหมด

วิธีนี้ไม่ช่วยให้สถานการณ์ดีขึ้น บันทึกยังกล่าวถึงการห้ามดนตรีและการเต้นในเมือง ก่อนจะส่งผู้ป่วยบางส่วนไปยังศาลเจ้าของนักบุญวิตัส ซึ่งชาวยุโรปยุคนั้นเชื่อมโยงกับอาการชักและการเต้นควบคุมไม่ได้ การตัดสินใจเหล่านี้สะท้อนว่าเมืองกำลังพยายามอธิบายสิ่งที่เกิดขึ้นด้วยความรู้แพทย์และความเชื่อทางศาสนาพร้อมกัน

ทฤษฎีไหนอธิบายได้ใกล้ที่สุด

คำตอบที่ยังไม่มีฉันทามติคือเหตุใดผู้คนจำนวนมากจึงเต้นตามกัน นักวิชาการเสนอคำอธิบายสำคัญอยู่สองแนวทาง แนวแรกคือ อาการป่วยทางจิตที่เกิดร่วมกันในกลุ่มคน หรือ mass psychogenic illness ภาวะเครียดรุนแรง ความหิวโหย ความกลัวโรค และความเชื่อเรื่องคำสาปของนักบุญ อาจทำให้ความทุกข์แสดงออกผ่านร่างกายในรูปแบบที่คนในสังคมเข้าใจร่วมกัน

แนวที่สองคือพิษจากเชื้อราเออร์ก็อตในข้าวไรย์ เชื้อราชนิดนี้สร้างสารที่กระทบระบบประสาทและอาจทำให้ชัก ปวดเกร็ง หรือเกิดอาการรับรู้ผิดปกติได้ จึงมักถูกโยงเข้ากับเหตุการณ์นี้

อย่างไรก็ตาม ทฤษฎีเออร์ก็อตมีจุดอ่อน เพราะอาการจากพิษมักทำให้ปลายมือปลายเท้าขาดเลือด ชัก หรืออ่อนแรง มากกว่าจะทำให้คนจำนวนมากเต้นเป็นเวลาหลายวันในรูปแบบคล้ายกัน นักประวัติศาสตร์อย่าง John C. Waller จึงให้น้ำหนักกับความเครียดทางสังคมและความเชื่อร่วมของผู้คนมากกว่า โดยไม่อ้างว่าเป็นข้อพิสูจน์เด็ดขาด

การระบาดของการเต้นรำที่สทราซบูร์จึงไม่ใช่เรื่องเหนือธรรมชาติที่มีคำเฉลยง่าย ๆ แต่เป็นหลักฐานว่าร่างกาย จิตใจ ความกลัว และวัฒนธรรมสามารถพันกันแน่นเพียงใด เมื่อชุมชนหนึ่งเผชิญวิกฤตหนัก ความทุกข์อาจปรากฏออกมาในรูปแบบที่คนภายนอกมองไม่เข้าใจเลยก็ได้