พาสปอร์ตทรงอิทธิพลวัดอะไร และวาติกันหายากเพราะอะไร

สมุดเล่มเล็กที่ยื่นให้เจ้าหน้าที่หน้าด่านตรวจคนเข้าเมือง อาจทำให้ทริปเดียวกันง่ายหรือยุ่งยากต่างกันมาก บางคนผ่านเข้าเมืองได้โดยไม่ต้องขอวีซ่าล่วงหน้า ขณะที่บางคนต้องเตรียมเอกสารเพิ่มตั้งแต่ก่อนจองตั๋ว นั่นจึงเป็นที่มาของคำว่า “พาสปอร์ตทรงอิทธิพล” ที่มักถูกพูดถึงทุกปี

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

แต่คำว่า ทรงอิทธิพล ไม่ได้แปลว่าสมุดพาสปอร์ตหรูที่สุด หรือเจ้าของมีสิทธิพิเศษเหนือกฎหมายของประเทศปลายทาง มันเป็นการวัดความสะดวกในการเดินทางข้ามแดนจากจำนวนจุดหมายที่ผู้ถือเข้าได้โดยไม่ต้องขอวีซ่าก่อนออกเดินทาง

อันดับบนสุดเปลี่ยนได้ตามกติกาเข้าเมือง

Henley Passport Index จัดอันดับพาสปอร์ต 199 ประเทศหรือดินแดน เทียบกับจุดหมายปลายทาง 227 แห่ง และอัปเดตข้อมูลเป็นรายเดือน เกณฑ์หลักคือจำนวนปลายทางที่เดินทางเข้าได้โดยไม่ต้องมีวีซ่าล่วงหน้า ซึ่งอาจรวมรูปแบบอย่างวีซ่าเมื่อเดินทางถึงหรือใบอนุญาตอิเล็กทรอนิกส์ตามนิยามของดัชนี

ข้อมูลที่เผยแพร่ในปี 2026 ระบุว่า สิงคโปร์อยู่หัวตารางด้วย 192 จุดหมาย ส่วนญี่ปุ่นและเกาหลีใต้อยู่กลุ่มถัดมาที่ 188 จุดหมาย จึงควรระวังตัวเลขที่แชร์กันว่า “ญี่ปุ่นเข้าได้เกิน 190 ประเทศ” เพราะอันดับและจำนวนปลายทางเปลี่ยนได้เมื่อประเทศต่าง ๆ ปรับข้อตกลงวีซ่าหรือเงื่อนไขชายแดน

ตัวเลขนี้ไม่ได้รับประกันว่าจะผ่านด่านได้เสมอไป เจ้าหน้าที่ปลายทางยังมีสิทธิขอตรวจตั๋วขากลับ ที่พัก เงินติดตัว หรือปฏิเสธการเข้าเมืองตามกฎหมายของประเทศนั้น พาสปอร์ตอันดับสูงจึงเป็นแต้มต่อเรื่องการเตรียมตัว ไม่ใช่บัตรผ่านอัตโนมัติ

เล่มที่หายาก ไม่จำเป็นต้องอยู่แถวบนสุดของตาราง

อีกด้านหนึ่งมีพาสปอร์ตที่น่าสนใจเพราะไม่ได้ออกให้คนทั่วไป นั่นคือเอกสารเดินทางของสันตะสำนักและนครรัฐวาติกัน ทั้งสองหน่วยงานออกพาสปอร์ตของตนเอง แม้ใช้รหัส ICAO เดียวกันคือ VAT

เอกสารทางการของวาติกันระบุชัดว่า สันตะสำนักมีพาสปอร์ตอิเล็กทรอนิกส์แบบ การทูต และ ราชการ รวมถึงพาสปอร์ตราชการชั่วคราวที่ไม่ใช่อิเล็กทรอนิกส์ ขณะที่นครรัฐวาติกันออกพาสปอร์ตธรรมดาอิเล็กทรอนิกส์ให้เฉพาะพลเมืองวาติกันเท่านั้น

ความหายากจึงมาจากฐานผู้มีสิทธิที่เล็กและผูกกับงานของศาสนจักรหรือสถานะพลเมือง ไม่ใช่ของสะสมที่ใครสมัครซื้อได้ เอกสารที่ตรวจสอบได้ไม่ได้เผยแพร่ยอดผู้ถือปัจจุบันเป็นตัวเลขเดียว จึงไม่ควรฟันธงว่า “มีเพียงหลักร้อย” หรือบอกว่าจะถูกยกเลิกทันทีเมื่อพ้นตำแหน่งโดยไม่มีเอกสารรองรับ สิ่งที่ยืนยันได้คือพาสปอร์ตแต่ละประเภทมีอายุสูงสุดต่างกัน เช่น พาสปอร์ตการทูตสูงสุด 10 ปี ส่วนพาสปอร์ตธรรมดาของนครรัฐวาติกันสูงสุด 5 ปี

พาสปอร์ตยุคใหม่ไม่ได้พึ่งแค่ลายน้ำ

เมื่อผ่านด่านตรวจ สิ่งที่เจ้าหน้าที่ใช้ตรวจสอบไม่ได้มีเพียงหน้ารูปถ่าย สมุดพาสปอร์ตสมัยใหม่จำนวนมากเป็น ePassport ที่ฝังชิปไว้เพื่อเก็บข้อมูลชีวมิติและข้อมูลประจำตัวสำหรับเปรียบเทียบกับผู้เดินทางจริง

วาติกันระบุว่าพาสปอร์ตทั้งสี่แบบอ่านด้วยเครื่องได้และสอดคล้องมาตรฐาน ICAO Doc 9303 โดยฉบับปัจจุบันยังใช้กลไกควบคุมการเข้าถึงข้อมูลของชิป เช่น PACE ขณะที่พาสปอร์ตธรรมดาของนครรัฐวาติกันเคยเพิ่มชิปที่เก็บลายนิ้วมือตั้งแต่ปี 2016

ส่วนองค์ประกอบที่เห็นด้วยตา เช่น ลายน้ำ หมึกพิเศษ และภาพที่เปลี่ยนเมื่อส่องแสง เป็นแนวป้องกันอีกชั้นหนึ่ง แต่หัวใจของระบบคือการตรวจให้ข้อมูลในชิป เอกสาร และบุคคลตรงกัน

สรุปแล้ว ถ้าถามว่าเล่มไหน “ทรงอิทธิพล” คำตอบต้องดูจำนวนประเทศหรือดินแดนที่เข้าได้สะดวกตามดัชนี ซึ่งตอนนี้สิงคโปร์นำอยู่ แต่ถ้าถามว่าเล่มไหน “หายาก” พาสปอร์ตของสันตะสำนักและนครรัฐวาติกันโดดเด่นเพราะออกให้กับกลุ่มคนจำกัดตามภารกิจและสถานะ ไม่ใช่เพราะเดินทางได้ไกลที่สุดเพียงอย่างเดียว