วัดใต้น้ำสังขละบุรีมีที่มาอย่างไร

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ผิวน้ำสีเขียวที่สังขละบุรีดูนิ่งจนแทบไม่มีใครนึกว่า ใต้ระดับน้ำลงไปมีทั้งร่องรอยของชุมชนเก่าและวัดวังก์วิเวการามเดิมซ่อนอยู่ ภาพโบสถ์อิฐที่โผล่พ้นน้ำในบางช่วงจึงไม่ได้เป็นโบราณสถานที่ถูกทิ้งร้างตามกาลเวลา แต่เป็นหลักฐานของการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ของพื้นที่ริมแม่น้ำซองกาเลีย

เรื่องนี้เกี่ยวข้องกับเขื่อนเขาแหลม ซึ่งปัจจุบันคือเขื่อนวชิราลงกรณ เขื่อนตั้งอยู่ในอำเภอทองผาภูมิ แต่เขตอ่างเก็บน้ำกินพื้นที่ขึ้นมาทางสังขละบุรี เมื่อเริ่มกักเก็บน้ำ พื้นที่อำเภอเก่า วัดเดิม และบ้านเรือนบางส่วนจึงอยู่ต่ำกว่าระดับน้ำใหม่ ชุมชนไทยรามัญต้องย้ายขึ้นไปตั้งถิ่นฐานในบริเวณที่สูงกว่า

เขื่อนหนึ่งแห่ง เปลี่ยนภูมิประเทศทั้งลุ่มน้ำ

กฟผ. ระบุว่าเขื่อนเขาแหลมเริ่มก่อสร้างในปี พ.ศ. 2522 และต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็นเขื่อนวชิราลงกรณ หน้าที่สำคัญของเขื่อนคือผลิตไฟฟ้าพลังน้ำและบริหารจัดการน้ำในลุ่มน้ำแม่กลอง ผลที่เห็นชัดในสังขละบุรีคือภูมิทัศน์เดิมซึ่งเคยเป็นที่อยู่อาศัยริมแม่น้ำ กลายเป็นส่วนหนึ่งของอ่างเก็บน้ำขนาดใหญ่

จึงไม่ควรเรียกว่าวัดจมน้ำเป็นเพียงแหล่งถ่ายรูปแปลกตา เพราะเบื้องหลังคือการย้ายชีวิตของผู้คนจริง ๆ ทั้งบ้าน วัด เส้นทางสัญจร และความทรงจำของชุมชนต้องเริ่มต้นใหม่ในตำแหน่งใหม่ การมีไฟฟ้าใช้เป็นประโยชน์สาธารณะของโครงการ แต่ต้นทุนทางสังคมเกิดขึ้นกับคนในพื้นที่โดยตรง

วัดวังก์วิเวการามเดิมไม่ได้อยู่ใต้น้ำตลอดปี

สิ่งที่คนเรียกกันว่า “วัดใต้น้ำ” คือวัดวังก์วิเวการามเดิม หรือโบสถ์เก่าในเขตชุมชนเดิม ระดับน้ำของอ่างเก็บน้ำเปลี่ยนไปตามฤดูกาลและการบริหารจัดการน้ำ ช่วงที่น้ำลด ซากกำแพงอิฐ ฐานอาคาร และส่วนของโบสถ์จึงปรากฏเหนือผิวน้ำมากขึ้น แต่หากน้ำสูง ก็อาจมองเห็นได้น้อยหรือไม่เห็นเลย

คำว่า “หน้าแล้งต้องเห็นวัดแน่” จึงไม่ใช่กติกาตายตัว นักท่องเที่ยวควรตรวจสอบระดับน้ำและการเดินเรือก่อนออกเดินทางกับผู้ให้บริการในพื้นที่ ไม่ควรวางแผนจากภาพเก่าเพียงอย่างเดียว เพราะภาพที่เห็นในแต่ละปีอาจต่างกันมาก

ความขลังที่มีเรื่องของคนอยู่ข้างใน

เมื่อซากวัดโผล่ขึ้นมา ผู้คนมักนั่งเรือไปชมอย่างเงียบ ๆ สิ่งที่เห็นไม่ใช่อาคารสมบูรณ์แบบ แต่เป็นผนังอิฐ บันได และช่องประตูที่ถูกน้ำกัดเซาะ ความไม่สมบูรณ์นี่เองที่ทำให้สถานที่มีน้ำหนักทางความรู้สึก เพราะมันบอกว่าครั้งหนึ่งบริเวณนี้เคยเป็นพื้นที่ที่ผู้คนใช้ชีวิตและทำบุญร่วมกัน

การไปเยือนจึงควรให้ความเคารพต่อสถานที่ งดปีนป่ายหรือทิ้งขยะลงน้ำ และใช้บริการเรืออย่างปลอดภัย วัดใต้น้ำสังขละบุรีมีความงามในฐานะจุดหมายท่องเที่ยว แต่ความหมายที่สำคัญกว่าคือมันทำให้เห็นว่าโครงสร้างพื้นฐานหนึ่งโครงการเปลี่ยนทั้งแผนที่และชีวิตของชุมชนได้อย่างไร

ทุกวันนี้สังขละบุรียังมีวัดวังก์วิเวการามแห่งใหม่และชุมชนที่ดำเนินชีวิตต่อไป ส่วนวัดเดิมใต้ผืนน้ำทำหน้าที่คล้ายหน้าหนึ่งของประวัติศาสตร์ที่เปิดอ่านได้เฉพาะบางฤดูกาล มันไม่ใช่เมืองที่หายไปเฉย ๆ แต่เป็นเมืองที่ปรับตัวหลังต้องย้ายออกจากพื้นที่เดิมเพื่อโครงการพลังงานของประเทศ