กระเจี๊ยบแดงที่ต้มดื่มคือดอกหรือผล

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

แก้วน้ำกระเจี๊ยบแดงเย็น ๆ มีสีแดงใส รสเปรี้ยวตัดหวานจนหลายคนเรียกติดปากว่า “น้ำดอกกระเจี๊ยบ” พอเห็นชิ้นแห้งสีแดงเข้มในหม้อ ก็ยิ่งนึกภาพว่าเป็นกลีบดอกที่เก็บมาต้มทั้งดอก แต่ถ้าดูต้นกระเจี๊ยบแดงตอนออกดอก จะเห็นว่าดอกจริงมีสีเหลืองอ่อนและมีใจกลางสีแดงเข้ม คล้ายดอกกระเจี๊ยบหรือดอกฝ้าย

เมื่อดอกโรย กลีบดอกบาง ๆ จะหลุดไป เหลือส่วนสีแดงหนาเป็นแฉกหุ้มอยู่ตรงโคนดอก นั่นคือชิ้นส่วนที่ถูกเก็บไปทำเครื่องดื่ม แยม หรือของหวาน

คำตอบคือ ส่วนแดงที่เราต้มไม่ใช่กลีบดอก และไม่ใช่ผลโดยตรง แต่คือ กลีบเลี้ยง หรือ calyx ของกระเจี๊ยบแดง (Hibiscus sabdariffa) กลีบเลี้ยงปกติมักเป็นแผ่นสีเขียวเล็ก ๆ รองฐานดอก แต่ของกระเจี๊ยบแดงจะขยายใหญ่ หนา ฉ่ำน้ำ และเปลี่ยนเป็นสีแดงเข้มหลังดอกผ่านช่วงบาน

หน้าที่ของมันคือโอบหุ้มและช่วยปกป้องส่วนที่กำลังพัฒนาด้านใน ซึ่งก็คือฝักผลจริงของพืช กระเจี๊ยบแดงจึงทำให้เราเห็น “ปลอก” สีแดงเด่นกว่าผลจนแทบจำไม่ได้ว่าข้างในมีผลอยู่ด้วย

ถ้าแกะกลีบเลี้ยงแดงออก จะเจอฝักคล้ายแคปซูลอยู่ด้านใน เมื่อฝักแก่และแห้งจะแตกออกเผยเมล็ด นั่นต่างหากที่นับเป็นผลและเมล็ดตามพฤกษศาสตร์ ชาวสวนมักเก็บกลีบเลี้ยงในระยะที่ยังอวบ สด และไม่แข็งเป็นเนื้อไม้ ก่อนคว้านฝักกับเมล็ดออก แล้วจึงนำกลีบเลี้ยงไปใช้ต่อ

ความสับสนไม่ได้เกิดกับคนไทยเท่านั้น เพราะในหลายภาษาเรียกผลิตภัณฑ์จากกระเจี๊ยบแดงว่า hibiscus tea หรือเรียกรวม ๆ ว่า flower tea ทั้งที่วัตถุดิบหลักในแก้วส่วนมากคือกลีบเลี้ยง ไม่ใช่กลีบดอกสีเหลืองที่เราเห็นขณะต้นกำลังบาน

รสเปรี้ยวสดของน้ำกระเจี๊ยบแดงมาจากกรดอินทรีย์ตามธรรมชาติ ส่วนสีแดงสัมพันธ์กับสารกลุ่มแอนโทไซยานิน แหล่งข้อมูลพืชสวนระบุว่ากลีบเลี้ยงและดอกมีรงควัตถุ สารต้านอนุมูลอิสระ รวมถึงวิตามินซี แต่ปริมาณจริงเปลี่ยนได้ตามพันธุ์ อายุการเก็บเกี่ยว การตากแห้ง และวิธีต้ม

เรื่องความดันก็มีข้อมูลในคนรองรับอยู่บ้าง: งานทบทวนและวิเคราะห์รวมการทดลองแบบสุ่มในผู้ที่มีความดันสูงเล็กน้อยถึงปานกลาง รายงานว่ากระเจี๊ยบแดงลดความดันตัวบนและตัวล่างได้มากกว่ายาหลอกโดยเฉลี่ย 6.67 และ 4.35 มิลลิเมตรปรอทตามลำดับ อย่างไรก็ตาม สูตร ปริมาณ และรูปแบบผลิตภัณฑ์ในแต่ละงานไม่เหมือนกัน จึงไม่ควรใช้แทนยาควบคุมความดัน ผู้ที่กินยาลดความดันหรือมีความดันต่ำควรปรึกษาแพทย์ก่อนดื่มเป็นประจำ

ครั้งหน้าที่ต้มกระเจี๊ยบแดง ลองนึกภาพว่าเราไม่ได้กำลังชงกลีบดอกหรือเคี่ยวผล แต่กำลังดึงรสและสีออกจาก กลีบเลี้ยงสีแดงที่ห่อฝักอยู่ ของพืชชนิดนี้นั่นเอง