แปะก๊วยที่กินกันเป็นถั่วหรือเมล็ดกันแน่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาเจอแปะก๊วยในน้ำเต้าหู้หรือของหวานจีน หลายคนเรียกติดปากว่า “เม็ดแปะก๊วย” บ้างก็จัดเข้าพวกถั่ว เพราะมีเปลือกแข็งและเนื้อด้านในสีเหลืองนวลคล้ายถั่วต้ม แต่ถ้าย้อนกลับไปดูที่ต้นกำเนิดของมัน แปะก๊วยไม่ได้เป็นถั่วเลย

สิ่งที่เรากินคือเมล็ดของต้นแปะก๊วย หรือ Ginkgo biloba พืชเมล็ดเปลือยในกลุ่ม gymnosperm เมล็ดของมันไม่ได้อยู่ในรังไข่ที่พัฒนาเป็นผลแบบมะม่วง ลำไย หรือถั่วฝักต่าง ๆ จึงไม่ใช่ “ผล” ตามความหมายทางพฤกษศาสตร์ และก็ไม่ใช่ถั่วในตระกูลถั่วด้วย

ต้นไม้ใบพัดที่มีญาติหลงเหลือเพียงชนิดเดียว

แปะก๊วยสังเกตง่ายจากใบทรงพัด เส้นใบแผ่ออกจากโคนใบเป็นทางแยกคล้ายพัดกระดาษ ในฤดูใบไม้ร่วงใบจะเปลี่ยนเป็นสีเหลืองสดจนทั้งต้นดูสว่างขึ้นมาทันที

พืชชนิดนี้มักถูกเรียกว่า “ฟอสซิลมีชีวิต” ไม่ใช่เพราะต้นที่ปลูกอยู่วันนี้มีอายุหลายร้อยล้านปี แต่เพราะมีซากใบแปะก๊วยโบราณอายุเกิน 200 ล้านปี และรูปร่างคล้ายใบของแปะก๊วยปัจจุบันอย่างน่าทึ่ง ราชสวนพฤกษศาสตร์คิวระบุว่าฟอสซิลใบที่พบมีอายุเก่ากว่า 200 ล้านปี ขณะที่สายวิวัฒนาการจำนวนมากของกลุ่มนี้หายไปแล้ว เหลือ Ginkgo biloba เป็นชนิดเดียวที่ยังดำรงอยู่

ทำไมเมล็ดถึงมีเปลือกเหมือนลูกไม้

ต้นแปะก๊วยแยกเพศ ต้นตัวเมียสร้างเมล็ดที่มีชั้นนอกนิ่มสีเหลืองอมส้ม ห่อเมล็ดเปลือกแข็งไว้อีกที หน้าตาจึงชวนให้เข้าใจว่าเป็นผลไม้เล็ก ๆ แต่แก่นกลางที่มีเปลือกแข็งนั้นคือเมล็ด ส่วนเนื้อสีเหลืองที่ขายสำหรับทำอาหารคือส่วนภายในหลังนำชั้นนอกและเปลือกแข็งออกแล้ว

คำว่า “ถั่วแปะก๊วย” จึงเป็นชื่อเรียกจากลักษณะและวิธีนำไปปรุงอาหาร ไม่ใช่สถานะทางพฤกษศาสตร์ เหมือนการเรียกถั่วลิสงว่าถั่ว แม้มันต่างจากแปะก๊วยอย่างสิ้นเชิง เพราะถั่วลิสงเป็นพืชดอกในวงศ์ถั่ว มีฝักหุ้มเมล็ด

กลิ่นที่คนเดินผ่านไม่อยากเจอ

แปะก๊วยต้นตัวเมียมีชื่อเสียงอีกด้าน เมื่อชั้นนอกของเมล็ดสุกและตกบนพื้น มันมีกลิ่นฉุนคล้ายเนยบูดหรืออาเจียน แหล่งข้อมูลของ Arnold Arboretum มหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ดระบุว่าสาเหตุสำคัญคือกรดบิวทีริกในชั้นนอกที่นิ่มนั้น

กลิ่นนี้ไม่ได้อยู่ที่เมล็ดแห้งที่เตรียมขายกินโดยตรง แต่เกิดจากเนื้อหุ้มเมล็ดเมื่อสุกและเละ จึงเป็นเหตุผลที่เมืองหรือสวนหลายแห่งนิยมปลูกต้นตัวผู้ เพราะให้ใบสวยเหมือนกันแต่ไม่ทิ้งเมล็ดกลิ่นแรงบนทางเดิน

สรุปให้ตรงคำถาม

แปะก๊วยที่อยู่ในถ้วยของหวานคือ เมล็ดของพืชเมล็ดเปลือย ไม่ใช่ถั่ว และไม่ใช่ผลไม้แบบพืชดอก มันเป็นอาหารจากต้นไม้สายพันธุ์เก่าแก่ที่ยังอยู่รอดมาถึงปัจจุบัน ทั้งใบทรงพัด เปลือกเมล็ด และกลิ่นแรงของชั้นนอก ล้วนเป็นร่องรอยที่ทำให้ต้นไม้ชนิดนี้ต่างจากพืชในครัวทั่วไปอย่างชัดเจน