ไผ่เป็นต้นไม้หรือหญ้ากันแน่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาเดินเข้าดงไผ่แล้วเงยหน้ามองลำที่สูงเกือบเท่าตึก หลายคนคงเรียกมันว่า “ต้นไม้” โดยไม่ต้องคิด แต่พอลองหักกิ่งหรือสังเกตข้อปล้องกลวง ๆ ของมัน ไผ่ก็ดูต่างจากไม้ยืนต้นทั่วไปอยู่พอสมควร

ลำใหญ่ขนาดนี้ แต่เป็นญาติกับหญ้า

คำตอบทางพฤกษศาสตร์คือ ไผ่เป็นพืชในวงศ์หญ้า Poaceae ไม่ใช่ต้นไม้ แม้บางชนิดจะมีลำแข็ง หนา และสูงหลายสิบเมตรก็ตาม ฐานข้อมูลพืชของ Royal Botanic Gardens, Kew จัดสกุล Bambusa ไว้ในวงศ์เดียวกับข้าว อ้อย และหญ้าสนาม

สิ่งที่เราเรียกว่า “ลำไผ่” คือ culm หรือก้านเหนือดินที่แบ่งเป็นข้อปล้องชัดเจน ลำของไผ่จำนวนมากแข็งเพราะเนื้อเยื่อสะสมลิกนิน จึงนำไปทำบ้าน เครื่องจักสาน หรือเฟอร์นิเจอร์ได้ แต่การเติบโตของมันไม่ใช้วิธีสร้างเนื้อไม้หนาขึ้นทุกปีแบบไม้ยืนต้นทั่วไป

เหตุใดมันจึงพุ่งสูงได้เร็ว

หน่อไผ่ที่เพิ่งโผล่จากดินไม่ได้เริ่มสร้างทุกอย่างจากศูนย์ ส่วนปล้องจำนวนมากถูกเตรียมอยู่ในหน่อและใต้ดินแล้ว เมื่อถึงฤดูที่มีน้ำ อุณหภูมิ และอาหารเหมาะสม เซลล์ในแต่ละปล้องจะยืดตัวต่อเนื่อง ลำจึงสูงขึ้นอย่างรวดเร็วในช่วงสั้น ๆ

ตัวเลข ราว 90 เซนติเมตรต่อวัน เป็นค่าที่มักอ้างถึงสำหรับไผ่บางชนิดในสภาพเหมาะสม ไม่ใช่ความเร็วของไผ่ทุกกอหรือทุกฤดูกาล จึงอาจเห็นหน่อเปลี่ยนระดับจากเช้าไปเย็นได้จริง แต่ไม่ควรคาดหวังว่าไผ่หลังบ้านทุกต้นจะโตเกือบหนึ่งเมตรต่อวัน

แพนด้ากินหญ้ายักษ์ได้อย่างไร

แพนด้ายักษ์ไม่ได้เป็นสัตว์เคี้ยวเอื้อง ระบบย่อยอาหารของมันยังมีลักษณะใกล้สัตว์กินเนื้ออยู่มาก จึงย่อยเส้นใยไผ่ได้ไม่ค่อยมีประสิทธิภาพ Smithsonian ระบุว่าแพนด้าต้องกินไผ่ประมาณ 70–100 ปอนด์ต่อวัน หรือราว 32–45 กิโลกรัม และใช้เวลากินกับหาอาหารวันละ 10–16 ชั่วโมง

สิ่งที่ช่วยให้มันอยู่กับอาหารชนิดนี้ได้คือกรามและฟันที่แข็งแรง รวมถึงกระดูกข้อมือที่ยื่นออกมาเป็น “นิ้วโป้งเทียม” สำหรับจับลำไผ่แล้วหมุนเลือกกัดส่วนที่กินได้ง่ายกว่า นี่จึงไม่ใช่เรื่องที่แพนด้าเลือกกินไผ่เพราะไม่มีทางเลือกเพียงอย่างเดียว แต่เป็นผลของการปรับตัวจนกลายเป็นสัตว์ที่พึ่งพาป่าไผ่สูงมาก

คำว่าไม้ไผ่จึงไม่ได้ผิดเสียทีเดียว

ในภาษาพูด คำว่าไม้ไผ่ใช้เรียกวัสดุจากไผ่ได้ตรงและเข้าใจกันดี เพราะลำไผ่แข็งแรง ใช้งานได้เหมือนไม้หลายแบบ แต่ถ้าถามในห้องเรียนพฤกษศาสตร์ คำตอบคือ ไผ่คือหญ้าขนาดใหญ่ ที่มีลำแข็งและโตเร็วเป็นพิเศษ

ความน่าสนใจของไผ่จึงอยู่ตรงนี้เอง พืชที่ดูเหมือนต้นไม้มากที่สุดกลุ่มหนึ่ง กลับมีญาติใกล้ชิดเป็นข้าวและหญ้าที่เราเหยียบอยู่ทุกวัน