ทำไมพลูโตจึงถูกจัดเป็นดาวเคราะห์แคระ

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ครั้งหนึ่งเด็กจำนวนมากท่องชื่อดาวเคราะห์เรียงจากดวงอาทิตย์แล้วจบที่ “พลูโต” ในฐานะดาวเคราะห์ดวงที่ 9 ภาพจำนี้ไม่ได้เกิดขึ้นลอย ๆ เพราะพลูโตถูกค้นพบเมื่อปี 1930 และอยู่ในหนังสือเรียน แผนผังห้องเรียน รวมถึงโมเดลระบบสุริยะมาหลายสิบปี

แต่ถ้าวันนี้ถามว่าพลูโตเป็นอะไร คำตอบตามการจัดประเภททางดาราศาสตร์คือ พลูโตเป็นดาวเคราะห์แคระ ไม่ใช่ดาวเคราะห์หลัก 8 ดวง การเปลี่ยนคำเรียกเกิดขึ้นในปี 2006 จากมติของสหพันธ์ดาราศาสตร์สากล หรือ IAU

เรื่องนี้จึงไม่ใช่การพบว่าพลูโตหายไป ไม่ได้หมายความว่ามันเล็กลงในคืนเดียว และไม่ใช่การลงโทษดาวดวงหนึ่ง คำว่า “ดาวเคราะห์” ถูกตั้งนิยามให้ชัดขึ้น หลังนักดาราศาสตร์พบวัตถุขนาดใกล้เคียงกันหลายชิ้นในบริเวณไกลพ้นเนปจูน ซึ่งเรียกว่าแถบไคเปอร์

กติกา 3 ข้อที่พลูโตผ่านไม่ครบ

ตามนิยามปี 2006 วัตถุที่จะเป็นดาวเคราะห์ในระบบสุริยะต้องผ่าน 3 เงื่อนไข คือ

1. โคจรรอบดวงอาทิตย์

2. มีมวลมากพอให้แรงโน้มถ่วงดึงตัวเองจนเกือบกลม

3. เคลียร์บริเวณใกล้วงโคจรของตัวเองได้ คือมีอิทธิพลโน้มถ่วงเด่นพอที่จะกวาด รวม ควบคุม หรือขับวัตถุขนาดใกล้เคียงออกจากย่านวงโคจรนั้น

พลูโตผ่านสองข้อแรกครบ แต่สอบตกข้อที่สาม เพราะมันอยู่ร่วมกับวัตถุอีกมากในแถบไคเปอร์ จึงไม่ได้เป็นเจ้าถิ่นที่ครองย่านวงโคจรของตนเองแบบเดียวกับโลกหรือดาวพฤหัสบดี

คำว่า “เคลียร์วงโคจร” ไม่ได้แปลว่าวงโคจรต้องว่างเปล่าจนไม่มีเศษหินเหลืออยู่เลย โลกเองก็มีดาวเคราะห์น้อยผ่านเข้ามาได้ ประเด็นคือเมื่อมองในระยะยาว ดาวเคราะห์หลักมีมวลและแรงโน้มถ่วงมากพอจะเป็นตัวกำหนดโครงสร้างของพื้นที่แถวนั้น ส่วนพลูโตมีมวลไม่มากพอจะทำเช่นนั้นในแถบไคเปอร์อันหนาแน่น

ดังนั้นคำว่า “ดาวเคราะห์แคระ” จึงไม่ใช่ตำแหน่งรองแบบไม่สำคัญ แต่เป็นหมวดเฉพาะสำหรับวัตถุที่โคจรรอบดวงอาทิตย์ มีรูปร่างเกือบกลม แต่ยังไม่ครองย่านวงโคจรของตัวเอง พลูโตอยู่ในกลุ่มเดียวกับเซเรส เอริส ฮัวเมอา และมาคีมาคีตามรายชื่อที่ IAU ยอมรับ

จากจุดเล็กไกลโพ้นสู่โลกน้ำแข็งที่มีรายละเอียด

ปี 2015 ยานนิวฮอไรซันส์ของ NASA บินเฉียดพลูโต และทำให้มนุษย์ได้เห็นพื้นผิวของมันใกล้ชิดเป็นครั้งแรก ภาพที่คนจำได้มากที่สุดคือบริเวณสว่างรูปร่างคล้ายหัวใจ ชื่อทอมบอจ์รีจิโอ ตั้งชื่อตามไคลด์ ทอมบอจ์ ผู้ค้นพบพลูโต

บริเวณคล้ายหัวใจนั้นไม่ใช่สัญลักษณ์ตกแต่งบนผิวดาว แต่เป็นภูมิประเทศน้ำแข็งขนาดใหญ่ที่มีองค์ประกอบและสภาพแวดล้อมต่างจากพื้นที่สีแดงน้ำตาลรอบข้าง การสำรวจยังพบภูเขา พื้นที่น้ำแข็ง และชั้นหมอกบางเหนือขอบฟ้า ยืนยันว่าพลูโตเป็นโลกที่มีธรณีวิทยาซับซ้อนกว่าภาพ “ก้อนน้ำแข็งเล็ก ๆ ไกลสุดระบบสุริยะ” ที่คนเคยนึกถึง

พลูโตยังมีดวงจันทร์ 5 ดวง ได้แก่ คารอน สติกซ์ นิกซ์ เคอร์เบอรอส และไฮดรา โดยคารอนมีขนาดราวครึ่งหนึ่งของพลูโต จึงเป็นคู่ที่น่าสนใจมากเมื่อเทียบกับระบบดาวเคราะห์อื่นในระบบสุริยะ

สุดท้าย พลูโตไม่ได้ถูกขับออกจากระบบสุริยะ และไม่ได้หมดคุณค่าทางวิทยาศาสตร์ มันเพียงย้ายจากคำจำกัดความเดิมไปอยู่ในหมวดที่บอกลักษณะของมันได้ตรงกว่า เหตุผลที่คนยังผูกพันกับพลูโตจึงเข้าใจได้ดี เพราะสิ่งที่เปลี่ยนคือป้ายชื่อในตำรา ส่วนโลกน้ำแข็งดวงนี้ยังโคจรอยู่ที่เดิม และยังมีเรื่องให้มนุษย์ค้นหาต่อไปอีกมาก