เม็ดมะม่วงหิมพานต์ที่เรากินอยู่ตรงไหนของผล

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาเห็นเม็ดมะม่วงหิมพานต์วางอยู่ในถุงขนม เรามักนึกถึงถั่วเม็ดโค้งสีครีม แต่ถ้าได้เห็นมันติดอยู่บนต้น ภาพจะชวนงงไม่น้อย เพราะเม็ดสีเทารูปไตกลับห้อยอยู่ใต้ส่วนอวบแดงหรือเหลืองที่หน้าตาคล้ายชมพู่

ชื่อภาษาอังกฤษเรียกว่า cashew nut ก็ยิ่งทำให้เข้าใจไปทางเดียวกัน ทว่าในทางพฤกษศาสตร์ สิ่งที่เรียกกันว่า “เม็ดมะม่วงหิมพานต์” ไม่ใช่ถั่วเปลือกแข็งแบบแท้ ๆ หากเป็นเมล็ดที่อยู่ภายในผลจริงของต้นมะม่วงหิมพานต์ ซึ่งมีเปลือกรูปไตหุ้มอยู่ด้านนอก

ส่วนที่ดูเหมือนผลไม้ลูกใหญ่และมีกลิ่นหอม คือ cashew apple หรือแอปเปิลหิมพานต์ มันไม่ใช่ผลที่เกิดจากรังไข่ของดอก แต่เป็นส่วนรองรับดอกหรือก้านดอกที่พองโตและฉ่ำน้ำหลังการติดผล จึงถูกเรียกว่า “ผลเทียม” ส่วนผลจริงอยู่ตรงเม็ดรูปไตที่ยื่นออกมาด้านล่างนั่นเอง

ข้อมูลขององค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติอธิบายตรงกันว่า หลังการผสมเกสร รังไข่จะพัฒนาเป็นผลที่มีเมล็ดเดียว ขณะเดียวกันส่วนรองรับดอกจะขยายตัวเป็นแอปเปิลหิมพานต์สีเหลืองหรือแดง ที่เราเห็นเป็นลูกใหญ่กว่ามาก

จุดนี้ทำให้มะม่วงหิมพานต์ดูต่างจากผลไม้ทั่วไปอย่างชัดเจน หนึ่งชุดที่ห้อยอยู่บนกิ่งให้เมล็ดเพียงเมล็ดเดียว และเมล็ดนั้นไม่ได้อยู่ข้างในเนื้อผล แต่ติดอยู่ภายนอกเหมือนมีคนเอาเม็ดไปแขวนไว้ปลายลูก ผลเทียมกินสดได้ในพื้นที่ปลูกหลายแห่ง และยังนำไปคั้นน้ำ ทำแยม หรือหมักเป็นเครื่องดื่มได้ด้วย

กว่าจะกลายเป็นเม็ดสีครีมที่พร้อมกิน กระบวนการไม่ได้จบแค่แกะเปลือก เพราะชั้นเปลือกมีของเหลวที่เรียกว่า cashew nut shell liquid หรือ CNSL สารนี้มีฤทธิ์ระคายเคืองและกัดผิวหนังได้ ผู้แปรรูปจึงต้องจัดการอย่างระมัดระวัง เช่น ให้ความร้อน นึ่ง หรือคั่วก่อนกะเทาะ เพื่อแยกเมล็ดด้านในออกจากเปลือกอย่างปลอดภัย

ดังนั้นราคาของเม็ดมะม่วงหิมพานต์ไม่ได้สะท้อนแค่ว่าในหนึ่งผลมีหนึ่งเมล็ดเท่านั้น แต่ยังรวมถึงงานเก็บเกี่ยว การคัดแยก การจัดการเปลือกที่มีสารระคายเคือง และการรักษาเมล็ดให้แตกหักน้อยที่สุดระหว่างแปรรูปด้วย

คำตอบสั้น ๆ คือ เม็ดมะม่วงหิมพานต์ที่เรากินคือเมล็ดในผลจริง ไม่ใช่ “ถั่วแท้” ตามความหมายทางพฤกษศาสตร์ ส่วนลูกแดงเหลืองที่ห้อยติดกันคือผลเทียมจากส่วนของดอกที่ขยายตัวขึ้นมา พอรู้โครงสร้างนี้แล้ว ภาพเม็ดโค้ง ๆ ใต้ลูกคล้ายชมพู่ก็ไม่ใช่เรื่องแปลกอีกต่อไป