การแอบดูแชตและรูปคนอื่นเกี่ยวข้องกับ Voyeurism แค่ไหน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

บางครั้งเรื่องที่ทำให้คนหยุดเลื่อนหน้าจอไม่ใช่ข่าวใหญ่ แต่เป็นภาพแคปแชตของคนแปลกหน้า เรื่องชู้สาวที่ถูกแฉ หรือบัญชีหลุมที่มีคนตามไปขุดจนเจอข้อมูลส่วนตัว ยิ่งมีคนคอมเมนต์ว่า “ขอวาร์ป” หรือ “มีต่อไหม” ความอยากรู้ก็ยิ่งถูกส่งต่อเหมือนเป็นความบันเทิงชิ้นหนึ่ง

พฤติกรรมแบบนี้ชวนให้หลายคนเรียกรวม ๆ ว่าเป็น “Voyeurism ยุคดิจิทัล” แต่ในทางสุขภาพจิต คำนี้มีความหมายเฉพาะกว่าการชอบส่องมาก

Voyeuristic disorder เป็นภาวะที่เกี่ยวกับความตื่นตัวทางเพศจากการแอบดูบุคคลที่ไม่ยินยอม ขณะเปลือยกาย กำลังเปลี่ยนเสื้อผ้า หรือทำกิจกรรมทางเพศ และจะเข้าข่ายความผิดปกติเมื่อบุคคลลงมือกับคนที่ไม่ยินยอม หรือความคิดและแรงกระตุ้นนั้นสร้างความทุกข์หรือกระทบการใช้ชีวิตอย่างมีนัยสำคัญ ดังนั้น การชอบอ่านดราม่า ส่องแอคหลุม หรืออยากรู้เรื่องคนอื่น ไม่ควรถูกวินิจฉัยว่าเป็นโรคนี้จากพฤติกรรมบนฟีดเพียงอย่างเดียว

สิ่งที่พบได้บ่อยกว่าคือวงจรของ “ความลับ + ความตื่นเต้น + การมีคนดูร่วมกัน” ข้อมูลที่เหมือนเราไม่ควรได้รู้ทำให้รู้สึกว่าตัวเองเข้าถึงวงใน ขณะที่การเห็นคนอื่นพลาดหรืออับอายอาจก่อความสะใจต่อความทุกข์ของผู้อื่น ซึ่งในจิตวิทยาเรียกว่า Schadenfreude แต่การมีอารมณ์เช่นนี้เป็นครั้งคราวก็ยังไม่ใช่ข้อสรุปว่าใครมีความผิดปกติทางจิต

จุดที่ควรถามตัวเองไม่ใช่แค่ว่า “อยากรู้อีกไหม” แต่คือ เรากำลังทำอะไรต่อกับข้อมูลนั้น การอ่านเรื่องสาธารณะที่มีประโยชน์ต่อสังคมต่างจากการตามขุดชื่อ ที่อยู่ ที่ทำงาน แชตส่วนตัว หรือรูป ของคนซึ่งไม่ได้ยินยอมให้เผยแพร่ ยิ่งกดบันทึก ส่งต่อ หรือชวนคนอื่นมาดู เราก็ไม่ได้เป็นเพียงผู้ชมแล้ว

เรื่องกฎหมายก็ไม่ควรถูกย่อเหลือคำว่า “PDPA เอาผิดได้ทุกกรณี” เพราะกฎหมายคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลมีรายละเอียดเรื่องฐานกฎหมาย ผู้ควบคุมข้อมูล และข้อยกเว้นกิจกรรมส่วนบุคคลหรือในครัวเรือน การโพสต์โดยบุคคลทั่วไปจึงต้องดูข้อเท็จจริงเป็นกรณีไป อย่างไรก็ดี หากเป็นการเก็บ ใช้ หรือเปิดเผยข้อมูลระบุตัวบุคคลโดยไม่มีฐานที่ชอบด้วยกฎหมาย ความเสี่ยงตาม PDPA อาจเกิดขึ้นได้ โดยเฉพาะเมื่อทำในลักษณะเพจ กลุ่ม หรือกิจกรรมที่ไม่ใช่เรื่องส่วนตัวล้วน ๆ

ส่วน พ.ร.บ.ว่าด้วยการกระทำความผิดเกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ มาตรา 16 มีประเด็นตรงกับการนำภาพของผู้อื่นเข้าสู่ระบบคอมพิวเตอร์ แล้วน่าจะทำให้เจ้าตัวเสียชื่อเสียง ถูกดูหมิ่น เกลียดชัง หรืออับอาย ผู้โพสต์อาจมีความผิด โทษสูงสุดจำคุก 3 ปี ปรับ 200,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ โดยรายละเอียดต้องให้พนักงานสอบสวนและศาลพิจารณาตามข้อเท็จจริง ไม่ใช่ทุกโพสต์จะเข้าองค์ประกอบเดียวกัน

กติกาง่ายที่สุดก่อนส่งต่อคือถามสามข้อ: เจ้าของข้อมูลยินยอมหรือไม่, เรื่องนี้จำเป็นต่อประโยชน์สาธารณะจริงหรือไม่, และถ้าเราเป็นคนในภาพหรือเจ้าของแชต เรายอมให้คนแปลกหน้าดูแบบเดียวกันไหม ถ้าตอบไม่ได้ชัด การหยุดไว้ก่อนมักปลอดภัยกว่าการรีบเป็นคนแรกที่ส่งเข้ากลุ่ม

หากรู้สึกว่าตัวเองหมกมุ่นกับการส่องจนกระทบงาน ความสัมพันธ์ การนอน หรือมีแรงกระตุ้นทางเพศจากการละเมิดความเป็นส่วนตัวของผู้อื่น การคุยกับจิตแพทย์หรือนักจิตวิทยาคลินิกคือทางเลือกที่เหมาะกว่าใช้คำวินิจฉัยจากโซเชียลมาตัดสินตัวเองหรือคนอื่น

ความอยากรู้ไม่ใช่อาชญากรรม แต่การทำให้ความลับของคนหนึ่งกลายเป็นของว่างของคนจำนวนมากอาจสร้างบาดแผลจริง ทั้งยังพาเราเข้าใกล้เส้นกฎหมายโดยไม่รู้ตัว ก่อนกดแชร์ ลองเลือกเป็นคนที่หยุดวงจรนั้นแทน