ชาวบ้านควรถามตัวแทนท้องถิ่นในคณะกรรมการป่าสงวนเรื่องอะไรบ้าง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เมื่อมีเรื่องแนวเขตป่า ทางเข้าไร่ แหล่งน้ำ ไฟป่า หรือการฟื้นฟูพื้นที่ ชาวบ้านมักไปถามเจ้าหน้าที่ป่าไม้เป็นอันดับแรก ทั้งที่ในระดับจังหวัดยังมีตัวแทนจากเทศบาลและองค์การบริหารส่วนตำบลร่วมอยู่ในคณะกรรมการที่เกี่ยวข้องด้วย คำถามจึงไม่ควรหยุดแค่ว่า “หน่วยงานป่าไม้ว่าอย่างไร” แต่ต้องถามด้วยว่า คนซึ่งเข้าไปในนามของท้องถิ่นได้นำข้อมูลจากหมู่บ้านไปพูดอะไร และนำผลจากที่ประชุมกลับมาแจ้งใครบ้าง

ตามพระราชบัญญัติป่าสงวนแห่งชาติที่แก้ไขเมื่อปี 2559 จังหวัดซึ่งมีป่าสงวนแห่งชาติจะมี คณะกรรมการควบคุมและรักษาป่าสงวนแห่งชาติประจำจังหวัด โดยมีผู้แทนเทศบาลหนึ่งคนและผู้แทนองค์การบริหารส่วนตำบลสามคนร่วมเป็นกรรมการ แต่คำว่า “ผู้แทน” ไม่ได้หมายความว่าทุกเทศบาลและทุก อบต.จะมีที่นั่งของตนเอง

ใครคือคนของพื้นที่ในคณะกรรมการ

ระเบียบกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม พ.ศ. 2560 ระบุว่า ผู้แทนเทศบาลคือนายกเทศมนตรีซึ่งมีพื้นที่รับผิดชอบทั้งหมดหรือบางส่วนอยู่ในเขตป่าสงวนแห่งชาติ ส่วนผู้แทน อบต.ก็คือนายกองค์การบริหารส่วนตำบลที่มีพื้นที่รับผิดชอบลักษณะเดียวกัน หากจังหวัดนั้นมีผู้มีสิทธิมากกว่าจำนวนที่นั่ง จะใช้กระบวนการคัดเลือกกันเอง โดยผู้แทนเทศบาลมีหนึ่งที่นั่ง และผู้แทน อบต.มีสามที่นั่ง

จุดสำคัญคือ คนที่นั่งในคณะกรรมการไม่ได้เป็นตัวแทนเฉพาะเขตของตัวเองเท่านั้น ในทางปฏิบัติเขาต้องรับฟังและนำเสนอปัญหาจากท้องถิ่นอื่นที่อยู่ในเขตป่าสงวนของจังหวัดด้วย ชาวบ้านจึงมีเหตุผลเต็มที่ที่จะถามว่า ก่อนเข้าประชุมได้รวบรวมข้อมูลจากพื้นที่ใดบ้าง และพื้นที่ของตนถูกรวมอยู่ด้วยหรือไม่

คณะกรรมการชุดนี้มีหน้าที่กำหนดมาตรการควบคุมดูแล ส่งเสริมการปลูกป่า และฟื้นฟูป่าสงวนให้สอดคล้องกับแนวทางของกรมป่าไม้ โดยแนวทางนั้นต้องมีเรื่องการมีส่วนร่วมของประชาชนและชุมชน นอกจากนี้ยังมีอำนาจเรียกข้อมูล เอกสาร หรือบุคคลที่เกี่ยวข้องมาประกอบการพิจารณา รวมถึงพิจารณาคำร้องบางประเภทตามกฎหมาย

คำถามที่ควรถามก่อนการประชุม

• การประชุมครั้งต่อไปมีวาระใดเกี่ยวข้องกับป่าที่ชุมชนใช้ประโยชน์อยู่

• มีแผนที่แนวเขตหรือข้อมูลแปลงที่อาจกระทบหมู่บ้านใดบ้าง และใช้ข้อมูลปีใด

• ตัวแทนลงพื้นที่หรือรับฟังชาวบ้านจากกี่แห่งแล้ว ยังขาดพื้นที่ใด

• ชาวบ้านจะส่งข้อเท็จจริง ภาพถ่าย พิกัด ประวัติการใช้ทาง หรือข้อมูลแหล่งน้ำให้ทันก่อนประชุมได้ทางไหน

• ถ้าข้อมูลของรัฐกับข้อมูลชุมชนไม่ตรงกัน ตัวแทนจะเสนอให้ตรวจสอบภาคสนามหรือไม่

คำถามเหล่านี้ช่วยเปลี่ยนการมีส่วนร่วมจากการรอฟังประกาศ มาเป็นการส่งข้อมูลก่อนที่ข้อเสนอจะถูกพิจารณา โดยเฉพาะเรื่องแนวเขต ทางสัญจร และแหล่งน้ำ ซึ่งดูจากแผนที่เพียงแผ่นเดียวอาจไม่เห็นรูปแบบการใช้พื้นที่ตามฤดูกาลหรือประวัติของชุมชน

หลังประชุมต้องถามถึงสิ่งที่ตรวจสอบได้

• ที่ประชุมพิจารณาเรื่องของพื้นที่เราหรือไม่ และได้ข้อยุติว่าอย่างไร

• ข้อมูลหรือข้อกังวลของชาวบ้านถูกบันทึกในรายงานการประชุมหรือเอกสารประกอบหรือยัง

• ตัวแทนท้องถิ่นเสนอความเห็นอย่างไร เห็นชอบ คัดค้าน ขอแก้ไข หรือขอให้ตรวจสอบเพิ่ม

• หน่วยงานใดรับงานต่อ ต้องทำอะไร และมีกำหนดรายงานผลเมื่อใด

• ชุมชนขอดูมติ รายงาน หรือแผนที่ฉบับที่ใช้พิจารณาได้จากช่องทางใด

หากคำตอบมีเพียงว่า “นำเรื่องเข้าแล้ว” ควรถามต่อให้ถึงชื่อวาระ วันที่ประชุม หน่วยงานผู้รับผิดชอบ และกรอบเวลาครั้งถัดไป เพราะการเข้าร่วมประชุมไม่เท่ากับการนำปัญหาเข้าสู่การพิจารณา และการกล่าวถึงปัญหาก็ไม่เท่ากับมีมติหรือผู้รับงานต่อ

อีกเรื่องที่ควรถามอย่างสุภาพคือ ตัวแทนมีส่วนได้เสียกับวาระนั้นหรือไม่ เช่น โครงการของเทศบาลหรือ อบต.เอง การขอใช้พื้นที่ หรือโครงการซึ่งท้องถิ่นเป็นคู่ดำเนินงาน หากมี ชาวบ้านควรรู้ว่ามีการแจ้งต่อที่ประชุมและจัดการเรื่องการมีส่วนร่วมในการพิจารณาอย่างไร

ที่นั่งของท้องถิ่นมีความหมายเมื่อข้อมูลเดินทางได้สองทาง จากหมู่บ้านเข้าสู่โต๊ะประชุม และจากมติบนโต๊ะประชุมกลับมาถึงคนที่ได้รับผลกระทบ สิ่งที่ประชาชนควรขอจึงไม่ใช่ข่าวคร่าว ๆ ว่าใครไปร่วมประชุม แต่เป็นหลักฐานว่าเรื่องใดถูกเสนอ ความเห็นของพื้นที่ถูกบันทึกอย่างไร ใครรับผิดชอบขั้นต่อไป และจะกลับมาตอบชุมชนวันไหน