รอยเลื่อนมีพลังในไทยผ่านพื้นที่ใดบ้าง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

บ้านที่อยู่เชิงเขาอาจดูสงบเหมือนบ้านทั่วไป แต่ใต้พื้นดินของบางพื้นที่มีแนวรอยแตกทางธรณีวิทยาที่นักวิทยาศาสตร์ติดตามอยู่เสมอ คนที่กำลังจะซื้อที่ สร้างบ้าน หรืออยู่ใกล้แนวภูเขา จึงควรรู้ว่าพื้นที่ของตัวเองอยู่ใกล้แนวรอยเลื่อนเพียงใด

รอยเลื่อนมีพลังไม่ได้หมายความว่าแผ่นดินจะแยกออกต่อหน้าต่อตา หรือจะเกิดแผ่นดินไหวทุกวัน คำนี้ใช้กับแนวรอยเลื่อนที่มีหลักฐานการเคลื่อนตัวในช่วงเวลาทางธรณีวิทยายังไม่นานนัก และยังมีโอกาสขยับได้อีก จึงเป็นข้อมูลสำคัญสำหรับการวางผังเมืองและออกแบบอาคาร

กรมทรัพยากรธรณีระบุประเทศไทยไว้ 16 กลุ่มรอยเลื่อนมีพลัง ได้แก่ คลองมะรุ่ย เจดีย์สามองค์ เถิน ปัว พะเยา เพชรบูรณ์ เมย แม่จัน แม่ทา แม่ลาว แม่อิง แม่ฮ่องสอน ระนอง เวียงแหง ศรีสวัสดิ์ และอุตรดิตถ์ แนวเหล่านี้กระจุกตัวมากในภาคเหนือและภาคตะวันตก แต่ยังมีแนวสำคัญลงไปถึงภาคใต้ เช่น ระนองและคลองมะรุ่ย

กรณีของกาญจนบุรีมักถูกพูดถึงเพราะมีทั้งกลุ่มรอยเลื่อนศรีสวัสดิ์และเจดีย์สามองค์ กรมทรัพยากรธรณีรายงานว่ากลุ่มศรีสวัสดิ์มีความยาวรวมราว 150 กิโลเมตร วางตัวใกล้แม่น้ำแควใหญ่ ส่วนกลุ่มเจดีย์สามองค์ยาวรวมราว 170 กิโลเมตร ต่อเนื่องจากชายแดนเมียนมาเข้ามาทางด่านเจดีย์สามองค์และขนานกับแม่น้ำแควน้อย

ข้อมูลเดียวกันระบุว่า แผ่นดินไหวขนาด 5.9 ที่ตรวจวัดได้เหนือเขื่อนศรีนครินทร์เมื่อ 22 เมษายน 2526 เป็นเหตุการณ์ขนาดใหญ่ที่เกิดในบริเวณนี้ รอยเลื่อนสองกลุ่มมีการเคลื่อนที่ราว 1.3–1.9 มิลลิเมตรต่อปี และมีการประเมินศักยภาพแผ่นดินไหวไว้ไม่เกินขนาด 6.9 ตามข้อมูลสำรวจในขณะนั้น ตัวเลขนี้เป็นการประเมินทางวิทยาศาสตร์ ไม่ใช่กำหนดวันหรือขนาดของเหตุการณ์ครั้งถัดไป

การเช็กบ้านจึงไม่ควรดูเพียงชื่อจังหวัด เพราะแนวรอยเลื่อนพาดผ่านเป็นแนวแคบและมีรายละเอียดระดับตำบลหรือหมู่บ้าน วิธีเริ่มต้นคือเปิดแผนที่รอยเลื่อนมีพลังของกรมทรัพยากรธรณี แล้วเทียบตำแหน่งแปลงที่ดินกับแนวรอยเลื่อน หากอยู่ใกล้แนวมาก กำลังจะก่อสร้างใหม่ หรือพบรอยร้าวผิดปกติ ควรให้วิศวกรและหน่วยงานท้องถิ่นตรวจข้อมูลพื้นที่ก่อนตัดสินใจ

สำหรับบ้านใหม่ ประเด็นหลักไม่ใช่การเลือกวัสดุที่ “ยืดหยุ่น” เพียงอย่างเดียว แต่คือระบบโครงสร้างทั้งหลังต้องทำงานร่วมกัน ฐานราก เสา คาน เหล็กเสริม จุดต่อ และน้ำหนักของหลังคาต้องออกแบบให้เหมาะกับดินและแรงสั่นสะเทือน การต่อเติมหนักด้านเดียว การวางถังน้ำหรือของหนักบนชั้นสูง และการเปลี่ยนตำแหน่งเสาโดยไม่มีวิศวกรคำนวณ ล้วนเพิ่มจุดอ่อนให้บ้านได้

กรมโยธาธิการและผังเมืองมีแบบบ้านต้านทานแผ่นดินไหวเผยแพร่ไว้ และกำหนดให้การนำแบบไปใช้ต้องยื่นขออนุญาตกับท้องถิ่น พร้อมเลือกฐานรากตามสภาพแปลงจริง เจ้าของบ้านในพื้นที่เสี่ยงจึงควรคุยกับวิศวกรโยธาหรือวิศวกรโครงสร้างตั้งแต่ก่อนเริ่มเขียนแบบ ไม่ควรแก้ปัญหาด้วยการเพิ่มเหล็กหรือเพิ่มผนังหน้างานตามความรู้สึก

บ้านที่สร้างเสร็จแล้วก็ลดความเสี่ยงจากของหล่นได้ เช่น ยึดตู้สูงกับผนัง ไม่วางของหนักเหนือเตียงหรือทางออก ตรวจรอยร้าวที่ขยายตัว และจัดจุดปลอดภัยใต้โต๊ะแข็งแรงไว้ในบ้าน เมื่อเกิดแรงสั่นสะเทือนให้หมอบ หลบใต้โต๊ะ และยึดจับไว้จนการสั่นหยุด

คำตอบสำหรับคำถามว่าบ้าน “เสี่ยงไหม” จึงต้องแยกเป็นสองเรื่อง: ความใกล้แนวรอยเลื่อนตรวจได้จากแผนที่ของกรมทรัพยากรธรณี ส่วนความปลอดภัยของตัวบ้านต้องดูแบบก่อสร้าง สภาพดิน และระบบโครงสร้างโดยผู้มีใบอนุญาต การรู้ตำแหน่งบ้านและแก้จุดเสี่ยงที่ทำได้ก่อน ย่อมมีประโยชน์กว่าการรอให้เกิดเหตุแล้วค่อยค้นหาข้อมูล