สมุทรสงคราม จังหวัดเล็กที่สุดกับเศรษฐกิจที่ไม่ได้เล็กตามพื้นที่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ขับรถออกจากกรุงเทพฯ มุ่งหน้าลงใต้ ผ่านถนนสายหลักไม่นาน ภาพตึกและร้านค้าก็ค่อย ๆ บางลง เหลือบ้านริมน้ำ ท่าเรือ สวนผลไม้ และตลาดที่ของสดจากทะเลวางขายตั้งแต่เช้า สมุทรสงครามมีบรรยากาศเหมือนเมืองที่ใช้ชีวิตช้ากว่าจังหวัดใหญ่รอบข้าง แต่เงินในพื้นที่เดินทางอยู่ตลอดทั้งวัน

คนจำนวนมากรู้จักจังหวัดนี้ผ่านตลาดร่มหุบ ตลาดน้ำอัมพวา ปลาทูแม่กลอง และสวนมะพร้าว ภาพเหล่านี้ดูเป็นวิถีชุมชนมากกว่าจะเป็นภาพเศรษฐกิจขนาดใหญ่ จึงอดประเมินไม่ได้ว่าพื้นที่เล็กและมีคนไม่มากจะสร้างมูลค่าได้แค่ไหน

ข้อมูลพื้นฐานจากองค์การบริหารส่วนจังหวัดระบุว่า สมุทรสงครามมีพื้นที่รวม 416.7 ตารางกิโลเมตร เล็กที่สุดในประเทศไทย และแบ่งการปกครองเพียง 3 อำเภอ ได้แก่ เมืองสมุทรสงคราม อัมพวา และบางคนที พื้นที่ทั้งจังหวัดจึงมีขนาดใกล้เคียงเมืองหนึ่งเมือง แต่กลับรวมทั้งปากแม่น้ำ แหล่งประมง สวนเกษตร แหล่งผลิตอาหาร และย่านท่องเที่ยวไว้ในผืนเดียว

ส่วนคำว่า 'รวยเงียบ' ต้องอ่านคู่กับตัวเลขให้ตรงความหมาย ตารางผลิตภัณฑ์จังหวัดต่อหัว พ.ศ. 2567 ซึ่งอ้างข้อมูลจากสำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ จัดสมุทรสงครามไว้ลำดับ 25 จาก 76 จังหวัด ด้วยมูลค่า 164,070 บาทต่อคนต่อปี ตัวเลขนี้อยู่ในกลุ่มบนของจังหวัดไทย แต่ไม่ใช่กลุ่ม 10 อันดับแรก และ GPP ต่อหัวก็ไม่เท่ากับเงินเดือนหรือเงินสดของทุกครัวเรือน เพราะเป็นค่าเฉลี่ยมูลค่าสินค้าและบริการขั้นสุดท้ายที่ผลิตได้ในจังหวัด เอกสารข้อมูลสรุปของกระทรวงพาณิชย์ซึ่งใช้ข้อมูลปี 2565 แสดงตัวเลข 165,279 บาทต่อคนต่อปี จึงควรระบุปีของข้อมูลทุกครั้งที่นำมาเปรียบเทียบ

จังหวัดจิ๋วที่มีทางน้ำเป็นโครงสร้างเศรษฐกิจ

ความเล็กของสมุทรสงครามมาพร้อมพื้นที่ราบลุ่มที่เชื่อมกับแหล่งทำมาหากิน เมืองสมุทรสงครามมีพื้นที่ 169.057 ตารางกิโลเมตร อัมพวา 170.164 ตารางกิโลเมตร และบางคนที 77.486 ตารางกิโลเมตร รวมกันได้ 416.707 ตารางกิโลเมตร ภูมิประเทศส่วนใหญ่เป็นที่ราบลุ่มริมทะเล มีแม่น้ำแม่กลองไหลผ่านอัมพวาและบางคนที ก่อนออกสู่อ่าวไทยในเขตเมืองสมุทรสงคราม

แม่น้ำ คลอง และลำประโดงทำหน้าที่มากกว่าทางสัญจร น้ำช่วยหล่อเลี้ยงสวนมะพร้าว ส้มโอ ลิ้นจี่ และพืชสวนอื่น ๆ ขณะเดียวกันปากแม่น้ำก็เชื่อมกับงานประมงและอาหารทะเล บ้านเรือนจำนวนมากจึงอยู่ใกล้ทั้งแหล่งผลิตและเส้นทางขายสินค้า ระยะทางสั้นช่วยให้วัตถุดิบสดเดินทางไปถึงตลาด ร้านอาหาร และผู้มาเยือนได้เร็ว

เงินของจังหวัดเดินมาจากหลายงาน

หากแยกดูสินค้าเด่น จะเห็นเศรษฐกิจที่กระจายอยู่ในกิจการขนาดเล็กหลายประเภท กระทรวงพาณิชย์ระบุสินค้า GI ของจังหวัดไว้หลายรายการ เช่น ปลาทูแม่กลอง ส้มโอขาวใหญ่สมุทรสงคราม ลิ้นจี่ค่อมสมุทรสงคราม หอยหลอด และกะปิคลองโคน ส่วนสินค้าเกษตรสำคัญยังมีมะพร้าว ปลากะพง เกลือสมุทร และข้าวเปลือก รายการเหล่านี้บอกว่ารายได้ไม่ได้ผูกกับพืชชนิดเดียวหรืออาชีพเดียว

ปลาทูหนึ่งลังสร้างรายได้ต่อเนื่องหลังเรือกลับเข้าฝั่ง เงินยังไหลต่อไปถึงคนคัดปลา คนทำน้ำแข็ง รถขนส่ง แผงตลาด ร้านอาหาร และครัวเรือนที่นำไปปรุงขาย เช่นเดียวกับส้มโอและมะพร้าวที่มีรายได้หลายชั้น ตั้งแต่คนดูแลสวน ผู้รวบรวมผลผลิต ไปจนถึงร้านของฝากและเมนูในร้านอาหาร ความได้เปรียบของจังหวัดอยู่ที่การทำให้วัตถุดิบในท้องถิ่นหมุนเวียนอยู่ในระบบเดียวกัน

สวนผลไม้ช่วยให้เงินไม่ไหลออกจากชุมชนเร็วเกินไป

สวนในสมุทรสงครามทำหน้าที่หลายอย่างพร้อมกัน เป็นแหล่งอาหาร พื้นที่เรียนรู้ และหน้าร้านของเกษตรกรในบางฤดูกาล ส้มโอขาวใหญ่มีชื่อเสียงในฐานะสินค้าอัตลักษณ์ของจังหวัด ขณะที่มะพร้าวถูกใช้ทั้งขายผลสด แปรรูปเป็นขนม เครื่องดื่ม และส่วนประกอบอาหาร การที่ผลผลิตถูกขายตรงหรือแปรรูปในพื้นที่ช่วยเพิ่มโอกาสให้เงินอยู่กับคนในจังหวัดนานขึ้น

อัมพวาเปลี่ยนการแวะเที่ยวให้กลายเป็นการพักค้างคืน

จุดเปลี่ยนทางเศรษฐกิจของสมุทรสงครามอยู่ที่การนำสิ่งเดิมมาออกแบบเป็นประสบการณ์ใหม่ อัมพวามีตลาดริมน้ำ อาหารท้องถิ่น บ้านไม้ คลอง และการล่องเรืออยู่แล้ว ชุมชนจึงนำบ้านบางส่วนมาทำโฮมสเตย์ เชื่อมที่พักกับอาหารเช้า เรือพาชมวิถีริมน้ำ สินค้าเกษตร และของฝาก นักท่องเที่ยวที่เคยแวะไม่กี่ชั่วโมงมีทางเลือกพักหนึ่งคืน รายจ่ายจึงกระจายไปหลายครัวเรือน

โมเดลนี้มีข้อดีตรงที่ไม่ต้องสร้างเมืองใหม่ทั้งเมืองเพื่อเรียกคนมาเยือน สิ่งที่ขายคือบรรยากาศและวิถีชีวิตที่มีอยู่จริง เจ้าของบ้านมีรายได้จากห้องพัก คนทำอาหารมีรายได้จากมื้อเย็น คนขับเรือมีงานเพิ่ม ร้านค้าได้ลูกค้า และเกษตรกรมีช่องทางพบผู้ซื้อโดยตรง การส่งเสริมชุมชนต้นแบบด้านการท่องเที่ยวของจังหวัดจึงเดินไปพร้อมกับการรักษาทรัพยากรและวัฒนธรรมท้องถิ่น

สมุทรสงครามจึงเป็นจังหวัดเล็กที่สุดของไทยที่มีเศรษฐกิจต่อหัวอยู่ในกลุ่มบนของประเทศ แม้ไม่มีบริษัทขนาดใหญ่หรืออาคารสูงจำนวนมาก จุดแข็งอยู่ที่ทะเล สวน แม่น้ำ อาหาร ตลาด และบ้านพักที่เชื่อมต่อกันเป็นห่วงโซ่สั้น ๆ คำว่า 'เศรษฐี' อาจใช้เป็นภาพเปรียบเทียบได้ แต่ข้อเท็จจริงที่ชัดกว่าคือจังหวัดนี้เปลี่ยนทรัพยากรใกล้ตัวให้เป็นรายได้หลายทาง และทำให้พื้นที่ 3 อำเภอมีมูลค่าทางเศรษฐกิจเกินกว่าขนาดบนแผนที่