ทำไมจังหวัดตากจึงมีเขตแดนติดกับจังหวัดอื่นถึง 9 แห่ง

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เปิดแผนที่ประเทศไทยแล้วลากนิ้วตามขอบด้านตะวันตกของประเทศ จะเห็นจังหวัดหนึ่งทอดตัวยาวอยู่ระหว่างภูเขา แม่น้ำ และเส้นทางข้ามแดน พื้นที่ของจังหวัดนี้ไม่ได้วางตัวเป็นก้อนกลมแบบที่เราคุ้นตา จึงเกิดจุดสัมผัสกับจังหวัดรอบข้างหลายทิศ

ถ้านับเฉพาะเขตแดนที่ติดต่อกับจังหวัดไทยโดยตรง ตากมีเพื่อนบ้าน 9 จังหวัด มากที่สุดในประเทศ ได้แก่ แม่ฮ่องสอน เชียงใหม่ ลำพูน ลำปาง สุโขทัย กำแพงเพชร นครสวรรค์ อุทัยธานี และกาญจนบุรี ส่วนด้านตะวันตกเป็นแนวชายแดนไทย-เมียนมา ไม่ได้นับรวมเป็นจังหวัดไทย

ตัวเลขนี้ช่วยอธิบายตำแหน่งของตากได้ดี เพราะจังหวัดตั้งอยู่ตรงรอยต่อระหว่างพื้นที่ภูเขาทางตะวันตกกับที่ราบและลุ่มน้ำทางตะวันออก เส้นขอบจึงยาว คดโค้ง และแตะพื้นที่หลายกลุ่มที่มีลักษณะต่างกัน

เก้าจังหวัดอยู่ตรงไหนรอบตาก

ถ้าเริ่มไล่จากด้านเหนือ แม่ฮ่องสอน เชียงใหม่ ลำพูน และลำปางจะอยู่ทางตอนบนของตาก ขยับลงมาทางตะวันออกและตะวันออกเฉียงใต้ จะพบสุโขทัย กำแพงเพชร นครสวรรค์ และอุทัยธานี ส่วนด้านใต้สุดของแนวเขตไทย ตากติดต่อกับกาญจนบุรี

รายชื่อทั้งชุดไม่ได้เรียงเป็นวงกลมรอบตัวเมืองตาก เพราะจังหวัดมีพื้นที่ทอดยาวผ่านหลายอำเภอ ตั้งแต่บริเวณเมืองตาก สามเงา และบ้านตาก ไปจนถึงแม่สอด ท่าสองยาง พบพระ และอุ้มผาง พื้นที่แต่ละส่วนจึงหันหน้าเข้าหาจังหวัดข้างเคียงคนละด้าน

อุทัยธานีกับกาญจนบุรีเป็นตัวอย่างที่เห็นภาพชัด เพราะพื้นที่ป่าตะวันตกและเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าบางส่วนต่อเนื่องเข้ามาถึงแนวเขตตาก เส้นแบ่งจังหวัดจึงพาดผ่านภูมิประเทศที่เป็นป่าเขา ไม่ได้อยู่เฉพาะบริเวณชุมชนหรือถนนสายหลัก

ภูเขาเป็นโครงร่างของจังหวัด

พื้นที่ด้านตะวันตกของตากอยู่ในแนวภูเขาที่ต่อเนื่องกับเทือกเขาถนนธงชัย แนวตะนาวศรี และเทือกเขาดอว์นา ภูเขากลุ่มนี้ทำหน้าที่เป็นสันปันน้ำและกำแพงธรรมชาติระหว่างลุ่มน้ำหลายสาย อีกด้านหนึ่งของจังหวัดเปิดลงสู่ลุ่มน้ำปิงและพื้นที่ราบตอนล่าง

การมีภูเขาไม่ได้หมายความว่าเทือกเขาเป็นผู้ลากเส้นจังหวัดทั้งหมด เขตการปกครองยังเกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์ การบริหาร และการกำหนดเขตแดนของรัฐ แต่ภูมิประเทศช่วยกำหนดรูปทรงของพื้นที่ได้มาก จังหวัดที่มีแนวเขายาว หุบเขาซับซ้อน และลุ่มน้ำหลายสาย ย่อมมีโอกาสเชื่อมต่อกับพื้นที่ข้างเคียงหลายด้าน

ภาพที่เกิดขึ้นบนแผนที่จึงแตกต่างจากจังหวัดที่มีพื้นที่เป็นผืนกว้างอยู่กลางที่ราบ ตากมีทั้งเส้นทางขึ้นเขา ชุมชนริมแม่น้ำ พื้นที่ป่า และเมืองชายแดนอยู่ในจังหวัดเดียวกัน การเดินทางจากด้านหนึ่งไปอีกด้านต้องอาศัยถนนที่คดเคี้ยวและผ่านภูมิประเทศหลายระดับ

จังหวัดเดียว หลายวิถีชีวิต

จำนวนจังหวัดเพื่อนบ้านยังสัมพันธ์กับความหลากหลายของผู้คนในตากด้วย ฐานข้อมูลของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุชุมชนชาติพันธุ์หลายแห่งในจังหวัด โดยเฉพาะชุมชนปกาเกอะญอในท่าสองยาง อุ้มผาง และพื้นที่ชายแดนแม่สอด รวมถึงชุมชนลาหู่ในอำเภอเมืองตาก

บางชุมชนมีผ้าทอมือเป็นงานฝีมือประจำหมู่บ้าน ขณะที่บางพื้นที่ยังรักษาระบบไร่หมุนเวียน การใช้พืชพื้นบ้าน และการดูแลป่าชุมชน รูปแบบชีวิตจึงเปลี่ยนไปตามระดับความสูง แหล่งน้ำ เส้นทางคมนาคม และความสัมพันธ์กับชายแดน

ตากยังมีชุมชนที่เชื่อมโยงกับกลุ่มชาติพันธุ์ม้งและกลุ่มคนจากฝั่งเมียนมา การค้าขาย การเดินทาง และการโยกย้ายผู้คนทำให้พื้นที่แห่งนี้มีภาษาพูด อาหาร งานทอผ้า และประเพณีที่หลากหลาย ความเป็นจังหวัดชายแดนจึงไม่ได้หมายถึงเส้นลวดหรือด่านตรวจเพียงอย่างเดียว แต่รวมถึงชีวิตประจำวันที่ก่อตัวอยู่สองฝั่งภูเขาและแม่น้ำ

ตำแหน่งที่เชื่อมภาคเหนือกับตะวันตก

ฝั่งแม่สอดทำให้ตากมีบทบาทด้านการเดินทางและการค้าชายแดน ส่วนฝั่งอุ้มผางและท่าสองยางเป็นพื้นที่ภูเขา ป่า และชุมชนห่างไกล เส้นทางในจังหวัดจึงเชื่อมบรรยากาศหลายแบบ ตั้งแต่เมืองริมแม่น้ำปิง พื้นที่เกษตร ที่ราบเชิงเขา ไปจนถึงแนวชายแดนไทย-เมียนมา

หากวางชื่อจังหวัดทั้ง 9 แห่งลงบนแผนที่ จะเห็นว่าตากอยู่ตรงจุดที่หลายภูมิภาคมาบรรจบกัน ทางเหนือเชื่อมกับจังหวัดล้านนา ทางตะวันออกเชื่อมกับพื้นที่ลุ่มน้ำตอนบน และทางใต้ต่อกับผืนป่าตะวันตกของไทย

เหตุผลที่ตากมีเพื่อนบ้านมากที่สุดจึงมาจากรูปร่างพื้นที่และตำแหน่งทางภูมิศาสตร์ที่ไม่ธรรมดา จังหวัดนี้ทอดยาวตามแนวภูเขา มีลุ่มน้ำและเส้นทางหลายทิศ พร้อมแนวชายแดนระหว่างประเทศทางตะวันตก

ตัวเลข 9 จึงไม่ได้เป็นเพียงสถิติจากแผนที่ แต่เป็นภาพย่อของจังหวัดที่รวมภูเขา ป่า แม่น้ำ เมืองชายแดน และชุมชนหลายวัฒนธรรมไว้ในผืนดินเดียว