ผาแต้มเห็นแสงแรกของปีเพราะอะไร และจุดตะวันออกสุดอยู่ตรงไหน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ตีห้าบนลานกางเต็นท์ อากาศเย็นจนต้องซุกมือไว้ในกระเป๋า ผู้คนค่อย ๆ เดินตามแสงไฟฉายไปยังริมผา เบื้องหน้ามีเพียงแนวฟ้าสีน้ำเงินเข้มกับแสงสีส้มบาง ๆ ฝั่งลาว ทุกคนกำลังรอดวงอาทิตย์ดวงเดียวกัน แต่เช้าวันนี้มีความหมายพิเศษ เพราะเป็นเช้าแรกของปี

ชื่อ “ผาแต้ม” จึงถูกผูกกับภาพแสงแรกของประเทศไทยมานาน บางคนเดินทางข้ามจังหวัดเพื่อกางเต็นท์เพียงคืนเดียว ตื่นก่อนฟ้าสาง แล้วรอดูขอบฟ้าค่อย ๆ เปลี่ยนสี

จุดที่ได้รับการกล่าวถึงในฐานะพื้นที่ชมตะวันขึ้นก่อนใครนั้น แท้จริงคือ ผาชะนะได ซึ่งอยู่ภายในอุทยานแห่งชาติผาแต้ม อำเภอโขงเจียม ไม่ใช่บริเวณหน้าผาภาพเขียนสีก่อนประวัติศาสตร์ที่นักท่องเที่ยวส่วนใหญ่เรียกสั้น ๆ ว่า “ผาแต้ม”

ข้อมูลภูมิศาสตร์ที่มักเล่าคลาดกัน

ข้อสันนิษฐานที่ว่าจุดตะวันออกสุดของประเทศไทยอยู่ในอำเภอสิรินธรนั้นไม่ตรงกับข้อมูลพิกัดที่ใช้อ้างอิงกันทั่วไป แหล่งข้อมูลภูมิศาสตร์ระบุว่าประเทศไทยทอดไปทางตะวันออกถึงราวลองจิจูด 105 องศา 37 ลิปดาตะวันออก และวางจุดตะวันออกสุดไว้ที่บริเวณนาโพธิ์กลาง อำเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี

ผาชะนะไดมีป้ายพิกัดประมาณ 105 องศา 37 ลิปดา 17 ฟิลิปดาตะวันออก จึงอยู่ใกล้ขอบตะวันออกของประเทศมากอยู่แล้ว ภาพจำว่าอำเภอสิรินธรอยู่ตะวันออกสุดอาจเกิดจากช่องเม็กและแนวชายแดนลาวที่คุ้นชื่อกว่า แต่การดูแผนที่ด้วยสายตาอย่างเดียวอาจทำให้ตำแหน่งที่ยื่นไปทางตะวันออกเพียงเล็กน้อยถูกมองข้าม

ข้อสรุปที่ชัดที่สุดจึงมีสองชั้น ผาชะนะไดอยู่ในเขตอำเภอโขงเจียมและอยู่ใกล้แนวตะวันออกสุดของไทยมาก ส่วนคำว่า “ผาแต้มเห็นแสงแรก” เป็นชื่อเรียกพื้นที่อุทยานในภาพกว้าง ไม่ได้หมายความว่าทุกจุดภายในอุทยานจะเห็นดวงอาทิตย์พร้อมกัน

แกนโลกเอียงเกี่ยวข้อง แต่ไม่ได้สลับตำแหน่งบนแผนที่

สถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติอธิบายว่าแกนหมุนของโลกเอียงประมาณ 23.5 องศา เมื่อโลกโคจรรอบดวงอาทิตย์ ตำแหน่งที่ดวงอาทิตย์ปรากฏขึ้นบนขอบฟ้าจึงเลื่อนไปตามฤดูกาล ช่วงฤดูหนาวของซีกโลกเหนือ ดวงอาทิตย์จะขึ้นค่อนไปทางตะวันออกเฉียงใต้ กลางวันสั้นลง และเวลาอาทิตย์ขึ้นของแต่ละพื้นที่เปลี่ยนไปตามละติจูด

เหตุนี้ทำให้คำว่า “อยู่ตะวันออกกว่า” เพียงอย่างเดียวยังไม่พอสำหรับคำนวณว่าใครเห็นดวงอาทิตย์ก่อน เวลาอาทิตย์ขึ้นยังขึ้นกับละติจูด วันในปฏิทิน ความสูงของผู้สังเกต แนวภูเขาที่บังขอบฟ้า และการหักเหของแสงในบรรยากาศ จุดบนหน้าผาสูงที่มองเห็นขอบฟ้าเปิดย่อมมีโอกาสเห็นขอบดวงอาทิตย์เร็วกว่าพื้นที่ต่ำซึ่งมีภูเขาหรือต้นไม้บดบัง

แกนโลกเอียงจึงมีผลต่อทิศและเวลาอาทิตย์ขึ้นจริง แต่ไม่ใช่หลักฐานว่าผาชะนะไดชนะพื้นที่ซึ่งอยู่ตะวันออกกว่าด้วยฤดูหนาวเพียงปัจจัยเดียว หากต้องการตัดสินระดับนาทีในวันที่ 1 มกราคม ต้องใช้พิกัดของจุดเปรียบเทียบ ค่าดาราศาสตร์ของปีนั้น และสภาพขอบฟ้าจริงร่วมกัน

ทำไมผู้คนยังเลือกมารอเช้าที่นี่

เสน่ห์ของผาชะนะไดไม่ได้อยู่ที่การแข่งขันด้วยนาฬิกาเพียงไม่กี่นาที พื้นที่สูงเปิดมุมมองกว้างไปทางทิศตะวันออก เห็นชั้นป่า แนวหน้าผา หมอก และแสงที่ค่อย ๆ ไล่สีเหนือแผ่นดินฝั่งลาว การเดินทางมาถึงตั้งแต่เย็น กางเต็นท์ ทำอาหารง่าย ๆ และนั่งคุยกันในความมืด ทำให้การรอพระอาทิตย์มีเรื่องราวก่อนแสงจะปรากฏ

พอขอบดวงอาทิตย์โผล่ขึ้น ทุกคนเห็นภาพเดียวกันแต่พกความหมายกลับไปไม่เหมือนกัน บางคนใช้เป็นหมุดหมายเริ่มงานใหม่ บางคนมากับครอบครัวเพื่อเก็บความทรงจำ บางคนเพียงต้องการวางเรื่องเหนื่อยของปีเก่าไว้กับคืนที่เพิ่งผ่านพ้น

คนที่จะไปช่วงปีใหม่ควรตรวจประกาศของอุทยานแห่งชาติผาแต้มก่อนออกเดินทาง ทั้งเวลาเปิดเส้นทาง สภาพถนน พื้นที่กางเต็นท์ จำนวนผู้เข้าใช้ และข้อกำหนดเรื่องยานพาหนะ เพราะรายละเอียดอาจเปลี่ยนตามฤดูกาลและสภาพอากาศ ควรเตรียมเสื้อกันลม ไฟฉาย น้ำดื่ม ถุงเก็บขยะ และหลีกเลี่ยงการเข้าใกล้ขอบผาในความมืด

ผาชะนะไดจึงคู่ควรกับชื่อจุดชมแสงแรก เพราะตำแหน่งอยู่ชิดแนวตะวันออกของประเทศ มีหน้าผาสูงและขอบฟ้าเปิด ส่วนเรื่องจุดตะวันออกสุดไม่ได้อยู่ที่อำเภอสิรินธรตามข้อสันนิษฐาน แต่ถูกระบุไว้ในเขตอำเภอโขงเจียมเช่นกัน ความพิเศษของเช้าวันปีใหม่จึงไม่ต้องพึ่งเรื่องเล่าที่คลาดเคลื่อน แค่ได้ยืนท่ามกลางอากาศหนาวและเห็นผืนป่ารับแสงพร้อมกันก็คุ้มกับคืนที่ต้องตื่นแต่เช้ามืดแล้ว