รู้หรือไม่ จังหวัดเดียวในไทยไม่มีแม่น้ำสายหลัก แล้วคนในจังหวัดใช้น้ำจากไหน เปิดภูมิประเทศ แหล่งน้ำ และเหตุผลที่แตกต่างจากจังหวัดอื่น

ประเทศไทยมีแม่น้ำสายสำคัญกระจายอยู่แทบทุกภูมิภาค ตั้งแต่เจ้าพระยา ปิง น่าน ยม ไปจนถึงแม่น้ำสายต่าง ๆ ในภาคใต้

แต่มีจังหวัดหนึ่งที่ภาพนี้ไม่เหมือนที่อื่น

จังหวัดภูเก็ตไม่มี “แม่น้ำสายหลัก” ไหลผ่าน

ข้อมูลของสำนักงานสถิติจังหวัดภูเก็ตระบุว่า จังหวัดมีแหล่งน้ำทั้งบนดินและใต้ดิน แต่ไม่มีแม่น้ำสายหลัก มีเพียงลำคลองและธารน้ำสายสั้น ๆ

คำถามต่อมาจึงน่าสนใจกว่าเดิมว่า...

ถ้าไม่มีแม่น้ำสายใหญ่ แล้วภูเก็ตเอาน้ำมาจากไหน?

คำว่า “ไม่มีแม่น้ำ” ต้องเข้าใจให้ถูกก่อน

ก่อนอื่นต้องแยกคำว่า “ไม่มีแม่น้ำสายหลัก” ออกจาก “ไม่มีทางน้ำ”

ภูเก็ตไม่ได้แห้งแล้งหรือไม่มีน้ำตามธรรมชาติ เพราะยังมีลำคลอง ธารน้ำ และแหล่งน้ำประเภทอื่นอยู่ เพียงแต่ไม่มีแม่น้ำสายหลักขนาดใหญ่ไหลผ่านพื้นที่จังหวัด

นี่เป็นเหตุผลที่การใช้คำว่า “จังหวัดที่ไม่มีแม่น้ำสายหลัก” แม่นยำกว่าการบอกว่า “ภูเก็ตไม่มีแม่น้ำเลย”

ทำไมภูเก็ตถึงไม่มีแม่น้ำสายหลัก?

คำตอบสำคัญอยู่ที่ ภูมิประเทศ

ภูเก็ตเป็นจังหวัดที่มีลักษณะเป็นเกาะ โดยตัวเกาะภูเก็ตมีพื้นที่ประมาณ 543 ตารางกิโลเมตร และพื้นที่ราว 70% เป็นภูเขา ส่วนที่เหลือส่วนใหญ่เป็นพื้นที่ราบบริเวณตอนกลางและตะวันออกของเกาะ

เมื่อพื้นที่เป็นเกาะและมีภูเขาเป็นส่วนใหญ่ ระบบทางน้ำจึงมีลักษณะแตกต่างจากจังหวัดที่อยู่บนแผ่นดินใหญ่และมีลุ่มน้ำขนาดใหญ่

น้ำฝนที่ตกบนพื้นที่สูงสามารถไหลลงตามพื้นที่ลาดชัน ผ่านลำคลองหรือธารน้ำ แล้วระบายออกสู่ทะเลได้

จึงไม่จำเป็นต้องเกิดเป็นแม่น้ำสายใหญ่แบบที่เห็นในพื้นที่ลุ่มน้ำขนาดกว้าง

ภูมิประเทศของภูเก็ตในตัวเลข

ข้อมูลภูมิประเทศจาก อบจ.ภูเก็ตและแผนพัฒนาจังหวัดระบุสอดคล้องกันว่า ภูเก็ตมีภูเขาเป็นพื้นที่ส่วนใหญ่ของเกาะ

แล้วคนภูเก็ตใช้น้ำจากไหน?

นี่คือส่วนที่น่าสนใจกว่าคำว่า “ไม่มีแม่น้ำ”

เพราะการไม่มีแม่น้ำสายหลักไม่ได้หมายความว่าภูเก็ตไม่มีระบบจัดการน้ำ

จังหวัดมีการใช้แหล่งน้ำหลายรูปแบบ ทั้งอ่างเก็บน้ำ แหล่งน้ำผิวดิน แหล่งน้ำใต้ดิน และขุมเหมืองเก่าที่กลายเป็นแหล่งกักเก็บน้ำ

1. อ่างเก็บน้ำ 3 แห่ง

ข้อมูลด้านการเกษตรและชลประทานของจังหวัดระบุอ่างเก็บน้ำสำคัญ 3 แห่ง ได้แก่

• อ่างเก็บน้ำบางวาด

• อ่างเก็บน้ำบางเหนียวดำ

• อ่างเก็บน้ำคลองกะทะ

เอกสารของกรมชลประทานในแผนบริหารจัดการน้ำปี 2568–2569 ก็มีข้อมูลอ่างเก็บน้ำทั้ง 3 แห่งในจังหวัดภูเก็ตเช่นกัน

2. ขุมเหมืองเก่ากลายเป็นแหล่งน้ำ

ภูเก็ตมีประวัติศาสตร์เกี่ยวข้องกับการทำเหมืองแร่ดีบุกมายาวนาน

พื้นที่เหมืองเก่าบางแห่งไม่ได้หายไปพร้อมกับอุตสาหกรรมเหมือง แต่กลายเป็นแหล่งน้ำที่สามารถนำมาใช้ประโยชน์ได้

เอกสารด้านการบริหารความเสี่ยงของจังหวัดภูเก็ตระบุว่ามี แหล่งน้ำดิบในขุมเหมืองร้าง 4 แห่ง

นี่เป็นตัวอย่างที่เห็นภาพชัดว่า สิ่งที่เคยเป็นพื้นที่อุตสาหกรรมในอดีตสามารถถูกนำกลับมาใช้เป็นส่วนหนึ่งของระบบน้ำในปัจจุบันได้

3. แหล่งน้ำใต้ดินก็มีบทบาท

นอกจากน้ำผิวดิน จังหวัดภูเก็ตยังมีแหล่งน้ำใต้ดิน ซึ่งถูกนำมาใช้เป็นส่วนหนึ่งของการบริหารจัดการน้ำในช่วงที่ต้องการแหล่งน้ำเพิ่มเติม

ดังนั้นระบบน้ำของภูเก็ตจึงไม่ได้พึ่งพาแม่น้ำสายเดียว แต่เป็นการกระจายความเสี่ยงไปยังแหล่งน้ำหลายประเภท

ไม่มีแม่น้ำ ไม่ได้แปลว่าไม่มีปัญหาเรื่องน้ำ

ตรงกันข้าม การไม่มีแม่น้ำสายหลักทำให้การบริหารน้ำของภูเก็ตมีโจทย์เฉพาะตัว

เอกสารของหน่วยงานภาครัฐระบุว่าภูเก็ตมีลักษณะเป็นเกาะและไม่มีแม่น้ำสายหลัก ขณะที่ความต้องการใช้น้ำเพิ่มขึ้นตามกิจกรรมในพื้นที่ จึงต้องอาศัยแม่น้ำ ลำคลอง สระน้ำ ขุมเหมือง และอ่างเก็บน้ำร่วมกันในการจัดการน้ำ

ในช่วงฤดูแล้ง ความมั่นคงของแหล่งน้ำจึงกลายเป็นเรื่องสำคัญ โดยเฉพาะจังหวัดที่มีประชากรและกิจกรรมการท่องเที่ยวจำนวนมาก

เรื่องของภูเก็ตจึงไม่ใช่แค่ “จังหวัดที่ไม่มีแม่น้ำ”

ถ้ามองให้ลึกลงไป ภูเก็ตกำลังแสดงให้เห็นความแตกต่างระหว่าง

“การมีแม่น้ำ”

กับ

“การมีระบบน้ำที่เพียงพอ”

สองเรื่องนี้ไม่ใช่สิ่งเดียวกัน

จังหวัดหนึ่งอาจมีแม่น้ำสายใหญ่ แต่ยังประสบปัญหาน้ำท่วมหรือน้ำแล้งได้ ขณะที่จังหวัดที่ไม่มีแม่น้ำสายหลักก็สามารถสร้างระบบกักเก็บและจัดสรรน้ำจากแหล่งอื่นได้

ภูเก็ตจึงเป็นกรณีศึกษาที่น่าสนใจของจังหวัดที่ต้องบริหารทรัพยากรน้ำโดยอาศัยภูมิประเทศและแหล่งน้ำหลายรูปแบบแทนการพึ่งพาแม่น้ำสายใหญ่

สรุป: จังหวัดไหนไม่มีแม่น้ำสายหลัก?

คำตอบคือ “ภูเก็ต”

แต่ประโยคที่แม่นยำที่สุดคือ

ภูเก็ตเป็นจังหวัดที่ไม่มีแม่น้ำสายหลักไหลผ่าน แต่ไม่ได้หมายความว่าไม่มีลำคลอง ธารน้ำ หรือแหล่งน้ำอื่น

ข้อมูลทางการของสำนักงานสถิติจังหวัดภูเก็ตระบุเรื่องนี้ไว้อย่างชัดเจน และข้อมูลจากหน่วยงานจังหวัดยังแสดงให้เห็นว่าภูเก็ตมีทั้งอ่างเก็บน้ำ แหล่งน้ำผิวดิน แหล่งน้ำใต้ดิน และขุมเหมืองร้างที่ถูกนำมาใช้เป็นแหล่งน้ำ

ดังนั้น สิ่งที่น่าทึ่งจริง ๆ ไม่ใช่แค่การที่ภูเก็ต “ไม่มีแม่น้ำสายหลัก”

แต่คือการที่จังหวัดซึ่งเป็นเกาะและมีภูเขาเป็นพื้นที่ส่วนใหญ่ สามารถสร้างระบบจัดการน้ำของตัวเองขึ้นมาเพื่อรองรับเมืองที่เติบโตอย่างต่อเนื่องได้

ข้อจำกัดของข้อมูล: คำว่า “จังหวัดเดียวในไทย” ควรใช้ในบริบทของการเปรียบเทียบจังหวัดที่ไม่มี แม่น้ำสายหลัก ตามการจัดประเภทของข้อมูลแหล่งน้ำ ไม่ควรตีความว่าเป็นการยืนยันว่าในภูเก็ตไม่มีทางน้ำธรรมชาติทุกชนิด