หอนาฬิกาแห่งแรกของไทยอยู่ที่ไหน? ย้อนประวัติพระที่นั่งภูวดลทัศไนย หอนาฬิกาหลวงสมัยรัชกาลที่ 4 และจุดเริ่มต้นเวลามาตรฐาน

ถ้าถามว่า “หอนาฬิกาแห่งแรกของประเทศไทยอยู่ที่ไหน?” หลายคนอาจนึกถึงหอนาฬิกาประจำจังหวัดที่พบเห็นตามเมืองต่าง ๆ

แต่หอนาฬิกาแห่งแรกของไทยมีประวัติย้อนกลับไปถึง สมัยรัชกาลที่ 4 และสถานที่นั้นอยู่ในพระบรมมหาราชวัง

สิ่งที่น่าสนใจกว่าตัวอาคารคือ หอนาฬิกาแห่งนี้เกี่ยวข้องกับความพยายามทำให้ “เวลา” มีความแม่นยำและเป็นระบบมากขึ้นในสยาม

ก่อนมีหอนาฬิกา คนสยามดูเวลากันอย่างไร?

ก่อนที่นาฬิกาสมัยใหม่จะกลายเป็นของใช้ทั่วไป การบอกเวลาของไทยมีระบบที่แตกต่างจากปัจจุบัน

มีการใช้ ฆ้องและกลอง เป็นเครื่องมือส่งสัญญาณเวลา โดยเวลากลางวันเรียกว่า “โมง” ส่วนกลางคืนเรียกว่า “ทุ่ม” ซึ่งเกี่ยวข้องกับเสียงเครื่องตีที่ใช้บอกเวลา

นอกจากนี้ยังมีวิธีวัดเวลาที่อาศัยภาชนะใส่น้ำและกะลาที่ลอยอยู่ เมื่อน้ำเข้าไปจนกะลาจม ก็ใช้เป็นจังหวะในการนับเวลา

พูดง่าย ๆ คือ คนสมัยนั้นไม่ได้เปิดโทรศัพท์เพื่อดูว่า “ตอนนี้กี่โมง” แต่ใช้ระบบสังเกตและเครื่องมือที่เหมาะกับยุคสมัยของตัวเอง

แล้วหอนาฬิกาแห่งแรกของไทยคือที่ไหน?

คำตอบที่มีหลักฐานรองรับคือ พระที่นั่งภูวดลทัศไนย ในพระบรมมหาราชวัง สร้างขึ้นในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4

Museum Siam ระบุว่า หอนาฬิกาแห่งแรกของไทย สร้างขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 4 เพื่อเป็นนาฬิกาหลวงสำหรับบอกเวลาแก่ประชาชน รวมถึงผู้คนที่เดินทางทางแม่น้ำเจ้าพระยา

พระที่นั่งภูวดลทัศไนยมีลักษณะเป็นอาคารสูง 5 ชั้น และด้านบนติดตั้งนาฬิกาไว้ทั้ง 4 ด้าน ทำให้สามารถมองเห็นหน้าปัดจากหลายทิศทาง

สร้างขึ้นเมื่อใด?

ข้อมูลจากหน่วยงานภาครัฐระบุว่า ใน พ.ศ. 2395 รัชกาลที่ 4 โปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระที่นั่งภูวดลทัศไนยขึ้นในพระบรมมหาราชวัง เพื่อใช้เป็นหอนาฬิกาหลวงบอกเวลามาตรฐานของประเทศไทยในเวลานั้น

จึงสามารถวางไทม์ไลน์สำคัญได้ดังนี้

ทำไมรัชกาลที่ 4 จึงให้ความสำคัญกับ “เวลา”?

นี่คือส่วนที่ทำให้เรื่องหอนาฬิกาแห่งแรกน่าสนใจกว่าประวัติอาคารทั่วไป

รัชกาลที่ 4 ทรงสนพระราชหฤทัยด้านดาราศาสตร์และการคำนวณเวลาอย่างมาก

ข้อมูลจากมหาวิทยาลัยมหิดลระบุว่า พระที่นั่งภูวดลทัศไนยถูกสร้างขึ้นเป็นหอนาฬิกาหลวง โดยมีการกำหนดจุดอ้างอิงด้านเส้นแวง และมีเจ้าหน้าที่ทำหน้าที่เทียบเวลาจากดวงอาทิตย์ในเวลากลางวันและดวงจันทร์ในเวลากลางคืน

นั่นหมายความว่า “เวลา” ในเวลานั้นไม่ได้ถูกมองเพียงว่าเป็นตัวเลขบนหน้าปัด แต่เป็นสิ่งที่ต้อง ตรวจสอบ คำนวณ และรักษาความเที่ยงตรง

หอนาฬิกาไม่ได้มีไว้แค่ดูเวลา

ถ้ามองจากปัจจุบัน หอนาฬิกาอาจดูเหมือนสิ่งก่อสร้างสำหรับติดนาฬิกาขนาดใหญ่

แต่ในบริบทของสยามช่วงรัชกาลที่ 4 มันมีความหมายมากกว่านั้น

พระที่นั่งภูวดลทัศไนยเป็นส่วนหนึ่งของความพยายามจัดระบบเวลาที่อาศัยความรู้ด้านดาราศาสตร์ โดยมีเจ้าหน้าที่ที่เกี่ยวข้องกับการเทียบเวลาจากดวงอาทิตย์และดวงจันทร์โดยเฉพาะ

จึงอาจมองได้ว่า หอนาฬิกาแห่งนี้เป็นหนึ่งในหลักฐานที่สะท้อนว่า สยามกำลังนำความรู้ทางวิทยาศาสตร์เข้ามาใช้กับชีวิตและการบริหารบ้านเมือง

แล้วหอนาฬิกาแห่งแรกยังอยู่หรือไม่?

คำตอบคือ หอเดิมไม่ได้อยู่ในสภาพเดิมจนถึงปัจจุบัน

Museum Siam ระบุว่า หอนาฬิกาเดิมถูกรื้อถอนในสมัยรัชกาลที่ 5 ขณะที่ตัวนาฬิกาถูกนำไปเก็บรักษาไว้ที่กระทรวงกลาโหม

ต่อมาในวาระ สมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ 200 ปี มีการนำรูปแบบของหอนาฬิกาเดิมกลับมาสร้างเป็นหอนาฬิกาประวัติศาสตร์จำลองอีกครั้ง

ดังนั้น หากเห็นหอนาฬิกาบริเวณสนามไชยในปัจจุบัน สิ่งที่เห็นจึงไม่ใช่อาคารเดิมจากสมัยรัชกาลที่ 4 แต่เป็น หอนาฬิกาจำลองที่สร้างขึ้นเพื่อเป็นอนุสรณ์ทางประวัติศาสตร์

เรื่องของหอนาฬิกา จึงเป็นเรื่องของ “เวลา” มากกว่าที่คิด

หอนาฬิกาแห่งแรกของไทยไม่ได้เริ่มต้นจากแนวคิดเรื่องแลนด์มาร์กประจำเมืองเหมือนหอนาฬิกาหลายแห่งในปัจจุบัน

จุดเริ่มต้นอยู่ในช่วงที่สยามกำลังให้ความสำคัญกับความรู้ทางดาราศาสตร์และวิทยาศาสตร์มากขึ้น

จากระบบเดิมที่ใช้เสียงฆ้อง เสียงกลอง และวิธีวัดเวลาแบบพื้นบ้าน ค่อย ๆ พัฒนาไปสู่การใช้นาฬิกาที่มีความแม่นยำและการเทียบเวลาทางดาราศาสตร์

สรุปสั้น ๆ

หอนาฬิกาแห่งแรกของไทย ที่มีหลักฐานระบุชัดเจน คือ หอนาฬิกาหลวงที่เกี่ยวข้องกับพระที่นั่งภูวดลทัศไนย ในพระบรมมหาราชวัง

สร้างขึ้นในสมัย รัชกาลที่ 4 โดยใช้เป็นหอนาฬิกาหลวงและเกี่ยวข้องกับการบอกเวลามาตรฐานของสยาม

ส่วนหอที่เห็นในปัจจุบันบริเวณสนามไชย เป็น แบบจำลองที่สร้างขึ้นภายหลัง เพื่อรักษาความทรงจำของหอนาฬิกาประวัติศาสตร์แห่งนี้ไว้

และนี่อาจเป็นเหตุผลที่ทำให้หอนาฬิกาแห่งนี้น่าสนใจกว่าที่เห็นจากภายนอก เพราะมันไม่ได้แค่บอกว่า “ตอนนี้กี่โมง” แต่ยังบอกเรื่องราวว่า สยามเคยเริ่มคิดเรื่องเวลาอย่างเป็นวิทยาศาสตร์อย่างไร