ตามหาตำบลที่มีบ่อบาดาลมากที่สุดในไทย

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

พอหน้าแล้งมาถึง ภาพรถบรรทุกน้ำ ถังสำรอง และสายยางที่ลากเข้าแปลงเกษตรมักกลับมาให้เห็นในหลายพื้นที่ ชุมชนจำนวนไม่น้อยจึงมองลงไปใต้ดินเพื่อหาแหล่งน้ำที่ไม่ต้องรอฝน คำถามที่ตามมาคือ ถ้านับกันจริง ๆ ตำบลไหนมีบ่อบาดาลมากที่สุด หรือพึ่งพาน้ำบาดาลหนักกว่าที่อื่น

คำถามนี้ดูเหมือนตอบได้ด้วยการเปิดฐานข้อมูลแล้วเรียงตัวเลข แต่ข้อมูลของทางราชการมีหลายชุดและวัดคนละเรื่อง การนับบ่อที่ค้นพบ การนับบ่อที่ยังใช้การได้ การนับใบอนุญาตสะสม และการนับคำขอใหม่ในปีหนึ่ง จึงให้คำตอบไม่เหมือนกัน

ทะเบียนบ่อไม่ได้เท่ากับระดับการพึ่งพา

กรมทรัพยากรน้ำบาดาลมีระบบสืบค้นข้อมูลบ่อน้ำบาดาลตามจังหวัด อำเภอ และตำบล แต่ระบบสาธารณะระบุชัดว่าผลค้นหาแสดงเฉพาะบ่อที่มีสถานะ ใช้การได้และมีสภาพน้ำจืด เท่านั้น บ่อที่ชำรุด เลิกใช้ น้ำกร่อย หรือยังไม่ได้ถูกบันทึกครบถ้วนจึงอาจไม่อยู่ในผลลัพธ์เดียวกัน

ที่สำคัญ จำนวนบ่อก็ยังบอกไม่ได้โดยตรงว่าคนในตำบลนั้นพึ่งพาน้ำบาดาลมากเพียงใด ตำบลขนาดใหญ่ที่มีไร่นากว้างอาจมีบ่อจำนวนมาก แต่เมื่อหารด้วยพื้นที่หรือจำนวนครัวเรือนแล้วอาจไม่หนาแน่นที่สุด ขณะที่ตำบลอุตสาหกรรมอาจมีบ่อน้อยกว่า แต่สูบน้ำต่อบ่อในปริมาณสูงกว่ามาก

คำขอเจาะใหม่เป็นข้อมูลอีกประเภทหนึ่ง

การเจาะบ่อใหม่ต้องเข้าสู่กระบวนการขอรับใบอนุญาตตามพระราชบัญญัติน้ำบาดาล พ.ศ. 2520 โดยมีแบบคำขอ นบ.1 และขั้นตอนตรวจสอบสถานที่ อย่างไรก็ตาม ผลการพิจารณาคำขอที่เผยแพร่บนเว็บไซต์มักออกเป็นรายครั้งหรือรายพื้นที่ ไม่ใช่ตารางรวมทุกตำบลทั่วประเทศในช่วงเวลาเดียวกัน

ดังนั้น ตำบลที่มีคำขอมากที่สุดในปีหนึ่งอาจเป็นพื้นที่ซึ่งกำลังขยายโรงงาน หมู่บ้าน หรือการเกษตร ไม่จำเป็นต้องเป็นตำบลที่มีบ่อสะสมมากที่สุด และยิ่งไม่ควรนำจำนวนคำขอซึ่งยังอยู่ระหว่างพิจารณาไปนับรวมกับบ่อที่เจาะและใช้งานแล้ว

ข้อมูลปัจจุบันยังฟันธงอันดับหนึ่งไม่ได้

จากข้อมูลสาธารณะที่ตรวจสอบได้ ยังไม่มีตารางระดับประเทศซึ่งรวมทุกตำบลและระบุช่วงเวลาเดียวกันมากพอให้ประกาศว่าตำบลใดเป็นอันดับหนึ่งอย่างน่าเชื่อถือ ระบบค้นหาบ่อสามารถใช้ตรวจสอบพื้นที่ทีละแห่งได้ แต่ไม่ใช่ชุดจัดอันดับสำเร็จรูป ส่วนประกาศผลใบอนุญาตก็ไม่ได้ถูกรวมเป็นยอดรายตำบลทั่วประเทศให้เปรียบเทียบโดยตรง

การจัดอันดับที่ตรวจสอบย้อนกลับได้จึงต้องดึงทะเบียนบ่อในวันเดียวกัน แยกสถานะและประเภทการใช้น้ำ แล้วจับคู่กับข้อมูลใบอนุญาต พื้นที่ตำบล จำนวนครัวเรือน และปริมาณสูบน้ำ ตัวชี้วัดควรมีอย่างน้อยสามแบบ ได้แก่ จำนวนบ่อทั้งหมด บ่อต่อตารางกิโลเมตร และบ่อต่อหนึ่งพันครัวเรือน

ภาพที่ได้จะมีประโยชน์กว่าการหาแชมป์เพียงชื่อเดียว เพราะช่วยแยกพื้นที่ซึ่งมีบ่อมากเพราะขนาดตำบลออกจากพื้นที่ที่พึ่งพาน้ำใต้ดินอย่างเข้มข้นจริง รวมถึงชี้จุดที่ควรเฝ้าระวังระดับน้ำ คุณภาพน้ำ และการสูบเกินศักยภาพของชั้นน้ำบาดาล

ในเวลานี้จึงตอบได้อย่างตรงไปตรงมาว่า ประเทศไทยมีช่องทางค้นหาบ่อและข้อมูลการอนุญาต แต่หลักฐานสาธารณะยังไม่พอสำหรับยืนยันตำบลอันดับหนึ่ง หากมีการเปิดข้อมูลทะเบียนบ่อและผลอนุญาตเป็นไฟล์เดียวพร้อมวันที่ปรับปรุง การจัดอันดับนี้จึงจะทำได้อย่างโปร่งใสและไม่ทำให้ตัวเลขต่างประเภทกลายเป็นคำตอบเดียวกันโดยผิดความหมาย