จังหวัดไหนถูกประกาศเป็นพื้นที่ภัยแล้งซ้ำบ่อยที่สุด

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ทุกครั้งที่หน้าแล้งมาถึง เรามักเห็นรายชื่อจังหวัดเดิม ๆ ปรากฏในข่าว ทั้งภาคเหนือ ภาคอีสาน ภาคกลาง และภาคตะวันออก จึงดูเหมือนว่าน่าจะหยิบประกาศของรัฐย้อนหลังมาเรียง แล้วหาจังหวัดที่แล้งซ้ำต่อเนื่องยาวนานที่สุดได้ทันที

แต่พอลงไปดูข้อมูลจริง เรื่องนี้กลับจัดอันดับยากกว่าที่คิด เพราะคำว่า ประกาศเขตภัยแล้ง ไม่ได้มีความหมายเท่ากับการวัดจำนวนวันที่จังหวัดนั้นขาดน้ำ และไม่เหมือนกับแผนที่พื้นที่แล้งซ้ำซากของกรมพัฒนาที่ดิน

ประกาศหนึ่งฉบับไม่ได้แทนความแห้งแล้งทั้งจังหวัด

การประกาศเขตพื้นที่ประสบสาธารณภัยหรือเขตให้ความช่วยเหลือผู้ประสบภัยพิบัติกรณีฉุกเฉิน อาจครอบคลุมเพียงบางอำเภอ บางตำบล หรือบางหมู่บ้าน จังหวัดเดียวกันจึงอาจมีทั้งพื้นที่ประสบภัยและพื้นที่ที่ยังมีน้ำใช้ตามปกติอยู่พร้อมกัน

ประกาศยังเกี่ยวข้องกับกระบวนการช่วยเหลือและการใช้เงินทดรองราชการ เมื่อสถานการณ์เปลี่ยน ขอบเขตอาจถูกเพิ่ม ลด หรือยุติได้ ดังนั้นการนำข่าวรายงานสถานการณ์หลายวันที่อัปเดตรายชื่อจังหวัดชุดเดิมมานับเป็นหลายครั้ง จะทำให้จังหวัดนั้นดูเหมือนเกิดภัยบ่อยเกินจริง

ตัวเลขที่มีอยู่กำลังวัดคนละเรื่อง

ศูนย์ข้อมูลสาธารณภัยของกรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัยเผยแพร่สถิติภัยแล้งรายปีและข้อมูลพื้นที่เกิดภัยแล้งซ้ำหรือพื้นที่เสี่ยง ส่วนกรมพัฒนาที่ดินวิเคราะห์พื้นที่แล้งซ้ำซากเฉพาะพื้นที่เกษตร โดยใช้ข้อมูลหลายด้าน เช่น ปริมาณฝนในคาบ 10 ปี พื้นที่ชลประทาน ระยะห่างจากแหล่งน้ำ ลักษณะดิน ความต้องการน้ำของพืช และการใช้ที่ดิน

ชุดแรกตอบว่าในปีหนึ่งรัฐประกาศช่วยเหลือบริเวณใด ส่วนชุดหลังตอบว่าพื้นที่เกษตรตรงไหนมีเงื่อนไขที่ทำให้เกิดความแห้งแล้งซ้ำ ทั้งสองชุดมีประโยชน์ แต่ไม่ควรนำมาปะปนแล้วสรุปเป็นอันดับเดียว

รายชื่อปี 2563 แสดงภาพความรุนแรงได้ดี

เหตุภัยแล้งที่เริ่มตั้งแต่วันที่ 17 ตุลาคม 2562 และติดตามถึงวันที่ 30 เมษายน 2563 มีจังหวัดประกาศเขตให้ความช่วยเหลือรวม 27 จังหวัด ครอบคลุม 157 อำเภอ 832 ตำบล 5 เทศบาล และ 7,242 หมู่บ้านหรือชุมชน รายชื่อจำนวนมากอยู่ในภาคอีสาน เช่น นครพนม สกลนคร มหาสารคาม นครราชสีมา บุรีรัมย์ ชัยภูมิ และศรีสะเกษ แต่ตัวเลขนี้ยังบอกไม่ได้ว่าจังหวัดใดมีระยะเวลาประกาศนานที่สุด

กรณีกาฬสินธุ์ยิ่งทำให้เห็นข้อควรระวัง แผนเผชิญเหตุภัยแล้งจังหวัดปี 2566 ระบุว่า ในช่วงข้อมูลย้อนหลังที่นำมาแสดง จังหวัดมีการประกาศในปี 2562 แต่ไม่มีการประกาศระหว่างปี 2563–2565 แม้ยังต้องสำรวจและเฝ้าระวังพื้นที่เสี่ยงขาดแคลนน้ำอยู่ก็ตาม นั่นหมายความว่า พื้นที่เสี่ยงไม่ได้แปลว่าจะต้องมีประกาศทุกปี

ยังไม่มีจังหวัดเดียวที่ยืนยันได้ว่าอยู่นานที่สุด

จากชุดข้อมูลสาธารณะที่ตรวจสอบได้ในขณะนี้ ยังไม่ควรฟันธงชื่อจังหวัดเดียวว่า “ประกาศภัยแล้งซ้ำซากยาวนานที่สุดในแต่ละปี” เพราะข้อมูลที่เผยแพร่ไม่ได้จัดตารางวันเริ่มและวันสิ้นสุดของประกาศทุกฉบับในทุกจังหวัดไว้ในมาตรฐานเดียวกันตลอดหลายปี บางชุดนับพื้นที่ บางชุดนับความเสียหาย และบางรายงานเป็นเพียงสถานะ ณ วันที่รายงาน

ถ้าต้องการจัดอันดับให้ตรวจสอบซ้ำได้จริง ต้องรวบรวมประกาศรายฉบับ กำหนดว่าจะนับปีปฏิทินหรือฤดูแล้ง ตัดประกาศแก้ไขที่ซ้ำกัน แล้วคำนวณอย่างน้อยสามค่า ได้แก่ จำนวนฤดูแล้งที่จังหวัดมีประกาศ จำนวนวันรวมตั้งแต่ประกาศถึงยุติสถานการณ์ และสัดส่วนอำเภอหรือตำบลที่ได้รับผลกระทบ

เพราะฉะนั้น คำตอบที่ซื่อตรงที่สุดตอนนี้ไม่ใช่ชื่อจังหวัดใดจังหวัดหนึ่ง แต่คือ ข้อมูลยังไม่รองรับตำแหน่งแชมป์ด้านระยะเวลาประกาศ สิ่งที่ยืนยันได้คือหลายจังหวัดในภาคเหนือ อีสาน และภาคกลางปรากฏในฤดูแล้งรุนแรงซ้ำ ๆ และบางพื้นที่ถูกจัดเป็นพื้นที่แล้งซ้ำซากทางการเกษตร การแก้ปัญหาจึงควรลงไปถึงระดับอำเภอ ตำบล ระบบชลประทาน และแหล่งน้ำของชุมชน มากกว่าติดป้ายว่าทั้งจังหวัดแล้งเหมือนกันหมด