ไวรัสชนิดไหนอันตรายที่สุดต่อมนุษย์

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ภาพของไวรัสอันตรายในหนังมักเริ่มจากห้องทดลองปิดตาย เจ้าหน้าที่สวมชุดป้องกันหนาทึบ และผู้ป่วยจำนวนมากล้มลงในเวลาไม่กี่วัน ทว่าในโลกจริง คำว่า อันตรายที่สุด ไม่ได้วัดจากหน้าตาน่ากลัวหรืออัตราเสียชีวิตเพียงตัวเลขเดียว

ไวรัสชนิดหนึ่งอาจคร่าชีวิตผู้ติดเชื้อเกือบทั้งหมด แต่แพร่จากคนสู่คนได้ยาก ขณะที่อีกชนิดทำให้ผู้ป่วยส่วนใหญ่รอดชีวิต แต่กระจายได้รวดเร็วจนมีผู้เสียชีวิตรวมมากกว่า การจะจัดว่าไวรัสใดน่ากลัวที่สุดจึงต้องดูพร้อมกันทั้งโอกาสเสียชีวิต วิธีแพร่เชื้อ จำนวนคนที่สัมผัสได้ และเครื่องมือที่มนุษย์มีไว้รับมือ

ตัวเลขเดียวตัดสินไม่ได้

คำว่าอัตราป่วยตายหมายถึงสัดส่วนผู้เสียชีวิตในกลุ่มผู้ป่วยที่ตรวจพบ ไม่ใช่โอกาสที่ประชาชนทั่วไปจะเสียชีวิต ตัวเลขนี้ยังเปลี่ยนไปตามสายพันธุ์ อายุผู้ป่วย ความพร้อมของโรงพยาบาล และความรวดเร็วในการรักษา การเปรียบเทียบตัวเลขจากคนละประเทศหรือคนละการระบาดตรง ๆ จึงอาจทำให้เข้าใจผิดได้

ตัวอย่างที่คนคุ้นชื่อคืออีโบลา องค์การอนามัยโลกระบุว่าโรคจากไวรัสอีโบลามีอัตราป่วยตายเฉลี่ยประมาณ 50% ส่วนการระบาดในอดีตมีตั้งแต่ 25–90% ขณะที่โรคไวรัสมาร์บวร์กมีค่าเฉลี่ยราว 50% เช่นกัน และเคยมีช่วงตั้งแต่ 24–88% ตัวเลขสูงมากจริง แต่เชื้อทั้งสองแพร่ผ่านการสัมผัสเลือดหรือสารคัดหลั่งของผู้ติดเชื้อและสิ่งของปนเปื้อน ไม่ได้ลอยแพร่ไปทั่วเมืองอย่างง่ายดายตามภาพในภาพยนตร์

คำตอบเปลี่ยนทันทีเมื่ออาการเริ่มขึ้น

หากกำหนดเกณฑ์ให้แคบลงว่า ไวรัสชนิดใดทำให้ผู้ป่วยที่เริ่มแสดงอาการแล้วมีโอกาสเสียชีวิตสูงที่สุด คำตอบที่เด่นชัดมากคือไวรัสพิษสุนัขบ้า องค์การอนามัยโลกระบุว่า เมื่อเชื้อเข้าสู่ระบบประสาทส่วนกลางและปรากฏอาการทางคลินิกแล้ว โรคนี้เสียชีวิตแทบ 100%

ความน่ากลัวอยู่ที่ช่วงแรกผู้ติดเชื้ออาจยังดูปกติ เชื้อค่อย ๆ เดินทางตามเส้นประสาทไปยังสมอง เมื่อเริ่มมีไข้ ปวดหรือรู้สึกยิบ ๆ บริเวณแผล กระสับกระส่าย กลัวน้ำ เป็นอัมพาต หรือหมดสติ โอกาสรักษาให้รอดต่ำมาก อย่างไรก็ตาม นี่ไม่ใช่โรคที่ถูกกัดแล้วต้องเสียชีวิตแน่นอน เพราะยังสามารถป้องกันก่อนมีอาการได้อย่างมีประสิทธิภาพ

หลังถูกสุนัข แมว หรือสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมกัด ข่วน หรือเลียบริเวณแผลเปิด ควรล้างแผลด้วยน้ำและสบู่ให้ทั่วถึงทันที แล้วไปพบแพทย์โดยไม่รอดูอาการของตัวเอง แพทย์จะประเมินการฉีดวัคซีนและอิมมูโนโกลบูลินตามลักษณะการสัมผัส อย่าปิดแผลเองแน่น ๆ หรือคิดว่าแผลเล็กจนไม่เป็นไร เพราะการป้องกันหลังสัมผัสโรคต้องเริ่มก่อนเชื้อไปถึงระบบประสาท

ไวรัสที่คร่าชีวิตคนมากที่สุดอาจเป็นอีกชื่อหนึ่ง

ถ้าวัดจากผลกระทบสะสมตลอดประวัติศาสตร์ คำตอบจะเปลี่ยนอีกครั้ง ไข้ทรพิษเคยทำให้ผู้คนเสียชีวิต พิการ และตาบอดเป็นจำนวนมหาศาล ก่อนการฉีดวัคซีนและระบบเฝ้าระวังระดับโลกจะหยุดการแพร่เชื้อ ผู้ป่วยตามธรรมชาติรายสุดท้ายพบในโซมาเลียเมื่อปี 1977 และองค์การอนามัยโลกประกาศกำจัดไข้ทรพิษสำเร็จในปี 1980 ปัจจุบันจึงไม่ใช่ไวรัสที่ประชาชนกำลังเผชิญตามธรรมชาติ

ส่วนไวรัสที่แพร่ผ่านทางเดินหายใจอาจมีอัตราป่วยตายต่ำกว่าอีโบลาหรือมาร์บวร์กหลายเท่า แต่ถ้าแพร่ได้ก่อนผู้ติดเชื้อรู้ตัวและเข้าถึงคนจำนวนมหาศาล ความเสียหายรวมก็อาจสูงกว่า นี่คือเหตุผลที่นักระบาดวิทยาไม่ใช้ความรุนแรงของโรคเพียงด้านเดียวในการประเมินภัย

ความอันตรายที่แท้จริงอยู่ตรงช่องว่างการป้องกัน

คำตอบจึงไม่ได้มีเพียงชื่อเดียว หากวัดโอกาสเสียชีวิตหลังแสดงอาการ พิษสุนัขบ้าอยู่ในระดับเกือบ 100% หากมองโรคติดเชื้อรุนแรงระหว่างการระบาด อีโบลาและมาร์บวร์กอยู่ในกลุ่มที่มีอัตราป่วยตายสูงมาก และหากมองผลกระทบทางประวัติศาสตร์ ไข้ทรพิษเคยเป็นหนึ่งในภัยร้ายแรงที่สุดของมนุษยชาติ

สิ่งที่ควรจำจึงไม่ใช่รายชื่อไวรัสสำหรับนำมาแข่งกัน แต่คือความเสี่ยงแต่ละแบบต้องใช้วิธีรับมือไม่เหมือนกัน วัคซีน การล้างแผล การพบแพทย์เร็ว อุปกรณ์ป้องกัน และระบบควบคุมการติดเชื้อสามารถเปลี่ยนโรคที่เกือบตายแน่นอนให้กลายเป็นการเสียชีวิตที่ป้องกันได้ ความประมาทก่อนมีอาการต่างหากที่เปิดโอกาสให้ไวรัสได้เปรียบที่สุด