ทำไมศาลไม่เปิดสำนวนคดีให้ใครดูก็ได้

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาเห็นข่าวว่าศาลมีคำพิพากษาคดีสำคัญ หลายคนอาจอยากอ่านรายละเอียดด้วยตัวเอง แต่พอลองค้นหากลับพบเพียงข่าวสรุปหรือคำพิพากษาที่ตัดข้อมูลบางส่วนออก ส่วนสำนวนฉบับเต็มต้องยื่นคำขอ ระบุหมายเลขคดี ยืนยันตัวตน และบางกรณียังต้องรอศาลอนุญาต จึงอดสงสัยไม่ได้ว่า เหตุใดเอกสารที่เกิดจากกระบวนการยุติธรรมจึงดูเข้าถึงยากเหลือเกิน

ประเด็นแรกที่ต้องแยกให้ชัดคือ คำพิพากษากับสำนวนคดีไม่ใช่เอกสารชนิดเดียวกัน คำพิพากษาคือคำวินิจฉัยและเหตุผลของศาล ส่วนสำนวนคดีเป็นแฟ้มใหญ่ที่อาจมีคำฟ้อง คำให้การ รายงานกระบวนพิจารณา คำเบิกความ ที่อยู่ เลขประจำตัวประชาชน ประวัติการรักษา ภาพถ่ายจากที่เกิดเหตุ บัญชีธนาคาร ตลอดจนข้อมูลของเด็ก ผู้เสียหาย และพยานรวมอยู่ด้วย

ภาพประกอบสร้างด้วย AI เพื่ออธิบายลักษณะงานจัดเก็บสำนวน ไม่ใช่ภาพจากคดีจริง

สิ่งที่ถูกป้องกันไม่ใช่ตัวผู้พิพากษา

เหตุผลหลักที่สำนวนไม่ถูกวางให้ดาวน์โหลดอย่างเสรี จึงไม่ใช่เพราะต้องการเก็บวิธีตัดสินเป็นความลับ แต่เป็นเพราะการเปิดทั้งแฟ้มอาจทำร้ายคนซึ่งไม่ใช่ผู้แพ้หรือผู้ชนะในคดี พยานอาจถูกคุกคาม ผู้เสียหายในคดีเพศอาจถูกเปิดเผยตัว เด็กอาจถูกตามรอยจากข้อมูลครอบครัว และหลักฐานบางชิ้นอาจถูกนำไปเผยแพร่ซ้ำจนเกิดความเสียหายรอบใหม่

ในคดีที่ยังดำเนินอยู่ การปล่อยพยานหลักฐานทุกอย่างออกไปยังอาจกระทบการสืบพยาน ทำให้คำให้การของบุคคลอื่นปนเปื้อน เปิดช่องให้พยานถูกกดดัน หรือทำให้สังคมตัดสินบุคคลล่วงหน้าก่อนศาลพิจารณาครบถ้วน นี่จึงเป็นเรื่องของทั้งความเป็นส่วนตัวและความเที่ยงธรรมของกระบวนการ ไม่ใช่แค่ความสะดวกของผู้ขอเอกสาร

ภาพประกอบสร้างด้วย AI เพื่อแสดงแนวคิดการปกปิดข้อมูลส่วนบุคคล ไม่มีเอกสารหรือหลักฐานจากคดีจริง

กฎหมายไม่ได้สั่งให้ปิดทุกอย่าง

ตามหลักในประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความแพ่ง คู่ความหรือพยานมีช่องทางตรวจและคัดสำเนาเอกสารในสำนวนได้ แต่มีข้อยกเว้นสำหรับคดีที่พิจารณาโดยไม่เปิดเผย หรือกรณีที่ศาลสั่งห้ามตรวจหรือคัดเอกสารเพื่อรักษาความสงบเรียบร้อยและประโยชน์ทั่วไป แม้ในกรณีเช่นนั้น สิทธิของคู่ความที่จะตรวจหรือคัดคำพิพากษาและคำสั่งในคดีของตนยังได้รับการคุ้มครอง

บุคคลภายนอกก็ไม่ได้ถูกห้ามเด็ดขาด แต่การเข้าถึงอาจต้องระบุคดี เหตุผล และผ่านการพิจารณา เพราะศาลต้องชั่งระหว่างประโยชน์ของผู้ขอกับสิทธิของคนที่มีข้อมูลอยู่ในแฟ้ม หลักเกณฑ์ของสำนักงานศาลยุติธรรมยังเปิดบริการคัดถ่ายเอกสารและคำพิพากษาผ่านระบบอิเล็กทรอนิกส์สำหรับผู้มีสิทธิ เพียงแต่ไม่ได้หมายความว่าคนทั่วไปจะค้นชื่อใครแล้วเปิดอ่านทุกเอกสารได้ทันที

แล้วทำไมยังรู้สึกเหมือนศาลหวง

ความรู้สึกนี้มีส่วนที่รับฟังได้ เพราะในทางปฏิบัติ ผู้ขอมักต้องรู้หมายเลขคดี รู้ว่าคดีอยู่ศาลใด ใช้แบบคำขอให้ถูก และอาจพบแนวปฏิบัติที่ไม่เหมือนกัน รายละเอียดเหล่านี้ทำให้คนธรรมดาซึ่งไม่มีทนายรู้สึกว่าเอกสารสาธารณะอยู่หลังกำแพงขั้นตอน ขณะเดียวกัน คำพิพากษาจำนวนมากยังค้นหาแบบเต็มฉบับได้ไม่ง่ายเท่าข้อมูลของหน่วยงานรัฐประเภทอื่น

คำตอบตรงที่สุดจึงคือ ศาลไม่ได้ควรหวงเหตุผลของคำตัดสิน แต่จำเป็นต้องควบคุมการเปิดสำนวนทั้งแฟ้ม เพราะสองอย่างนี้มีระดับความอ่อนไหวต่างกัน คำพิพากษาช่วยให้สังคมตรวจสอบการใช้กฎหมายได้ ส่วนหลักฐานดิบและข้อมูลส่วนบุคคลไม่ควรถูกเปิดแบบเหมาเข่ง

ภาพประกอบสร้างด้วย AI เพื่อแสดงช่องทางขอสำเนาเอกสาร ไม่ใช่ระบบหรือบุคคลจริง

ทางออกไม่จำเป็นต้องเลือกระหว่างเปิดหมดกับปิดหมด

แนวทางที่สมดุลกว่าคือเผยแพร่คำพิพากษาให้ค้นง่ายขึ้น ปกปิดชื่อ ที่อยู่ เลขประจำตัว และข้อมูลที่ชี้ตัวผู้เกี่ยวข้อง จัดทำฉบับสำหรับสาธารณะ และอธิบายขั้นตอนขอเอกสารด้วยภาษาที่คนทั่วไปเข้าใจ ส่วนหลักฐานอ่อนไหวหรือคดีซึ่งยังไม่สิ้นสุดก็คงระบบอนุญาตเป็นรายกรณีไว้

ดังนั้น หากไปขอเอกสารแล้วไม่ได้รับทั้งแฟ้ม ไม่ได้แปลว่าประชาชนไม่มีสิทธิรู้เสมอไป ต้องดูก่อนว่าขอคำพิพากษา เอกสารของตนเอง หรือหลักฐานของบุคคลอื่น และคดีอยู่ในขั้นใด หากถูกปฏิเสธ ผู้ขอควรขอเหตุผลหรือคำสั่งเป็นลายลักษณ์อักษร เพื่อให้ตรวจสอบได้ว่าปิดเพราะข้อยกเว้นตามกฎหมายจริง หรือเป็นเพียงขั้นตอนที่เข้มเกินความจำเป็น