รู้หรือไม่ พัทยาไม่ใช่จังหวัด แต่เป็นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษ และตั้งอยู่ในจังหวัดชลบุรี

ถ้าถามว่า “พัทยาอยู่จังหวัดอะไร?” คำตอบคือ จังหวัดชลบุรี

แต่ถ้าถามต่อว่า “พัทยาปกครองเหมือนเมืองทั่วไปหรือไม่?” คำตอบคือ ไม่เหมือนเสียทีเดียว

เพราะ “เมืองพัทยา” เป็นหนึ่งใน องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษ ของประเทศไทย เช่นเดียวกับกรุงเทพมหานคร โดยกรมการปกครองระบุว่าประเทศไทยมีองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษ 2 แห่ง คือ กรุงเทพมหานครและเมืองพัทยา

และจุดที่น่าสนใจก็คือ เมืองพัทยาไม่ได้เป็นจังหวัด แต่ตั้งอยู่ภายในจังหวัดชลบุรี

พัทยาไม่ใช่จังหวัด แล้วเป็นอะไร?

เมืองพัทยาเป็น องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษ และมีฐานะเป็นนิติบุคคล โดยมีโครงสร้างการบริหารของตัวเอง

การบริหารประกอบด้วย สภาเมืองพัทยา และ นายกเมืองพัทยา โดยนายกเมืองพัทยามาจากการเลือกตั้งโดยตรงของประชาชนในเขตเมืองพัทยา

ดังนั้น พัทยาจึงไม่ใช่ “จังหวัดพัทยา” และไม่ได้มีสถานะเทียบเท่าจังหวัด

แต่เป็นเมืองที่มีกฎหมายเฉพาะกำหนดรูปแบบการบริหารของตัวเอง

แล้วทำไมต้องมีการปกครองแบบพิเศษ?

เหตุผลสำคัญคือ ลักษณะของเมืองและภารกิจในการบริหารพื้นที่แตกต่างจากท้องถิ่นทั่วไป

พัทยาเป็นเมืองท่องเที่ยวขนาดใหญ่ มีประชาชน นักท่องเที่ยว ธุรกิจ และกิจกรรมทางเศรษฐกิจจำนวนมาก การบริหารจึงต้องรองรับทั้งบริการสาธารณะ โครงสร้างพื้นฐาน การท่องเที่ยว และคุณภาพชีวิตของประชาชน

เว็บไซต์ของเมืองพัทยาระบุโดยตรงว่า เมืองพัทยาเป็นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษ และมีบทบาทด้านการบริหารจัดการและพัฒนาเมืองเพื่อรองรับการเติบโตทางเศรษฐกิจ สังคม การท่องเที่ยว และคุณภาพชีวิตของประชาชน

จุดที่ทำให้ชลบุรี “พิเศษ”

ตรงนี้เองที่ทำให้เกิดคำถามว่า

“ถ้าพัทยาเป็นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษ แล้วจังหวัดไหนมีสิ่งนี้อยู่?”

คำตอบคือ จังหวัดชลบุรี

เพราะเมืองพัทยาตั้งอยู่ในพื้นที่จังหวัดชลบุรี โดยข้อมูลของเมืองพัทยาระบุที่ตั้งในจังหวัดชลบุรี และเอกสารราชกิจจานุเบกษาก็ระบุพื้นที่เมืองพัทยาในบริบทของอำเภอบางละมุง จังหวัดชลบุรี

แต่ต้องระวังคำหนึ่งให้ดี

ไม่ได้หมายความว่า “จังหวัดชลบุรีทั้งจังหวัดเป็นเขตปกครองพิเศษ”

สิ่งที่ถูกต้องคือ จังหวัดชลบุรีมีเมืองพัทยา ซึ่งเป็นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษอยู่ภายในพื้นที่

นี่เป็นคนละเรื่องกัน

กรุงเทพมหานครกับเมืองพัทยาเหมือนกันอย่างไร?

ประเทศไทยมีองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษ 2 แห่ง คือ กรุงเทพมหานครและเมืองพัทยา

กรุงเทพมหานครมีการแบ่งพื้นที่เป็น 50 เขต และมีผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานครเป็นฝ่ายบริหาร ส่วนเมืองพัทยามีสภาเมืองพัทยาและนายกเมืองพัทยาเป็นโครงสร้างหลักในการบริหาร

ทำไมคนจึงมักเข้าใจว่าพัทยาเป็นจังหวัด?

เพราะชีวิตประจำวันของพัทยามีความเป็น “เมือง” ที่ชัดเจนมาก

มีชายหาด โรงแรม ธุรกิจ การท่องเที่ยว ระบบบริการสาธารณะ และกิจกรรมทางเศรษฐกิจขนาดใหญ่ ทำให้คนที่ไม่ได้สนใจโครงสร้างการปกครองอาจรู้สึกว่าพัทยามีสถานะคล้ายจังหวัดหรือเมืองอิสระ

แต่ในทางกฎหมาย พัทยาไม่ได้เป็นจังหวัด

เมืองพัทยาเป็นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่มีกฎหมายเฉพาะรองรับ

แล้วชลบุรีมีอะไรอยู่ในพื้นที่เดียวกันบ้าง?

นี่เป็นอีกประเด็นที่น่าสนใจ

ภายในจังหวัดชลบุรีมีองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นหลายรูปแบบ และหนึ่งในนั้นคือ เมืองพัทยา ซึ่งมีสถานะเป็นรูปแบบพิเศษ

เอกสารแผนพัฒนาจังหวัดชลบุรีเองก็ระบุ “เมืองพัทยา” เป็นหนึ่งในองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่อยู่ในพื้นที่จังหวัดชลบุรี

ดังนั้น ถ้ามองจากระดับจังหวัดลงมา จะเห็นภาพว่า

ชลบุรี = จังหวัด

ขณะที่

พัทยา = องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษภายในจังหวัดชลบุรี

นี่คือความแตกต่างที่ทำให้เรื่องนี้น่าสนใจกว่าคำถามว่า “พัทยาอยู่จังหวัดอะไร”

สรุป: จังหวัดเดียวที่มี “เมืองปกครองพิเศษ” อยู่ภายใน

ถ้าคำถามคือ

“จังหวัดไหนของไทยมีองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษตั้งอยู่ภายใน?”

คำตอบคือ จังหวัดชลบุรี

เพราะในพื้นที่จังหวัดชลบุรีมี เมืองพัทยา ซึ่งเป็นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษ ขณะที่อีกแห่งคือกรุงเทพมหานคร ซึ่งเป็นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษในลักษณะพื้นที่กรุงเทพมหานครเอง

และนี่คือเหตุผลที่ประโยคว่า

“พัทยาอยู่ชลบุรี แต่พัทยาปกครองไม่เหมือนเมืองทั่วไป”

จึงเป็นประโยคสั้น ๆ ที่อธิบายเรื่องนี้ได้ดีที่สุด

หมายเหตุ: ในบทความนี้ใช้คำว่า “องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษ” ซึ่งเป็นคำที่ตรงกับศัพท์ทางการ มากกว่าการใช้คำว่า “จังหวัดปกครองพิเศษ” หรือ “จังหวัดพิเศษ”