ห้างแรกของประเทศไทยเกิดขึ้นที่ไหน? ย้อนประวัติจาก British Factory ไนติงเกล เซ็นทรัล วังบูรพา ถึงไทยไดมารู

ถ้าพูดถึง “ห้าง” ในกรุงเทพฯ วันนี้ หลายคนคงนึกถึงอาคารขนาดใหญ่ ร้านแบรนด์ดัง ร้านอาหาร โรงหนัง หรือสถานีรถไฟฟ้าที่เชื่อมต่อกัน

แต่ถ้าย้อนกลับไปเกือบ 200 ปี คำว่า “ห้าง” ในกรุงเทพฯ มีหน้าตาไม่เหมือนวันนี้เลย

คำถามสำคัญคือ ห้างแห่งแรกของประเทศไทยเกิดขึ้นที่ไหน?

คำตอบกลับไม่ได้มีชื่อเดียว เพราะขึ้นอยู่กับว่าเรานับ “ห้าง” ในความหมายไหน

ก่อนมีห้างสรรพสินค้า คนสยามซื้อของจากที่ไหน?

ในอดีตการค้าปลีกของไทยไม่ได้เริ่มจากห้างสรรพสินค้าขนาดใหญ่ แต่ค่อย ๆ พัฒนาจากตลาด ร้านขายของชำ ร้านค้าห้องแถว และกิจการของพ่อค้าต่างชาติ

โดยเฉพาะกรุงเทพฯ ซึ่งเป็นเมืองท่าการค้าสำคัญ การเข้ามาของพ่อค้าต่างชาติทำให้สินค้าจากยุโรปและประเทศอื่น ๆ เริ่มเข้ามามีบทบาทมากขึ้น

หนึ่งในชื่อที่ถูกกล่าวถึงเมื่อพูดถึง “ห้าง” ยุคแรกคือ โรเบิร์ต ฮันเตอร์ หรือที่คนสยามเรียกว่า “นายหันแตร”

พ.ศ. 2369 — British Factory ห้างของ “นายหันแตร”

ใน พ.ศ. 2369 โรเบิร์ต ฮันเตอร์สร้างอาคาร 2 ชั้นจำนวน 3 หลังบริเวณริมแม่น้ำเจ้าพระยา แถวหน้าวัดประยูรวงศาวาส

สถานที่แห่งนี้ไม่ได้เป็นเพียงร้านค้า เพราะถูกใช้ทั้งเป็นที่พัก โกดังสินค้า และสถานที่จำหน่ายสินค้าต่างประเทศ เรียกว่า British Factory หรือโรงสินค้าอังกฤษ

สินค้าที่นำมาขายมีตั้งแต่เครื่องใช้สำนักงาน เครื่องถ้วยชาม ผ้าต่างประเทศ ของใช้บนเรือ กระจก ของใช้จากยุโรป ไปจนถึงยารักษาโรคอย่างควินิน

จึงมีแหล่งข้อมูลที่เรียก British Factory ว่าเป็น “ห้างสรรพสินค้าแห่งแรกบนแผ่นดินสยาม”

อย่างไรก็ตาม คำว่า “ห้างสรรพสินค้า” ในกรณีนี้ควรเข้าใจตามบริบทของยุคนั้น เพราะรูปแบบของ British Factory ยังแตกต่างจาก Department Store สมัยใหม่อย่างมาก

นี่จึงเป็นจุดที่ต้องแยกให้ออกว่า เรากำลังพูดถึง “ห้างค้าขายยุคแรก” หรือ “ห้างสรรพสินค้าแบบสมัยใหม่”

ห้างฝรั่งเริ่มเข้ามาในกรุงเทพฯ มากขึ้น

เมื่อเข้าสู่ช่วงปลายรัชกาลที่ 4 และรัชกาลที่ 5 การค้ากับต่างประเทศขยายตัวมากขึ้น

กรุงเทพฯ เริ่มมี “ห้างฝรั่ง” ที่ขายสินค้านำเข้าหลากหลายประเภท ตัวอย่างหนึ่งคือ ห้างแบดแมน ซึ่งถูกกล่าวถึงในฐานะห้างฝรั่งรุ่นแรก ๆ ของไทย

สินค้าที่ขายมีทั้งของใช้จากต่างประเทศ ยารักษาโรค และสินค้าทันสมัยจากโลกตะวันตก

ช่วงเวลานี้จึงถือเป็นอีกขั้นของการเปลี่ยนแปลง เพราะ “ห้าง” เริ่มไม่ได้ทำหน้าที่เพียงเป็นโกดังหรือจุดซื้อขายสินค้า แต่กลายเป็นสถานที่ที่ผู้คนเข้าไปเลือกซื้อของจากต่างประเทศที่หาได้ยากในร้านทั่วไป

พ.ศ. 2473 — ไนติงเกล จุดเปลี่ยนสำคัญของห้างไทย

หากถามถึงชื่อที่ถูกเรียกว่า “ห้างสรรพสินค้าแห่งแรกของไทย” อีกชื่อที่ปรากฏอย่างชัดเจนคือ ไนติงเกล

การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยระบุว่าไนติงเกลเริ่มดำเนินกิจการใน พ.ศ. 2473 และเป็นห้างเก่าแก่ที่ได้รับการขนานนามว่าเป็นห้างสรรพสินค้าแห่งแรกของไทย

ในระยะแรกกิจการเริ่มจากร้านขนาดเล็กใกล้ศาลาเฉลิมกรุง ก่อนจะขยับขยายและย้ายมายังพื้นที่บริเวณพาหุรัด

สินค้าของไนติงเกลมีความหลากหลาย ทั้งอุปกรณ์กีฬา เครื่องดนตรี เครื่องสำอาง เสื้อผ้า และสินค้านำเข้าจากต่างประเทศ

นี่คือภาพของ “ห้าง” ที่ใกล้กับความหมายในปัจจุบันมากขึ้น

จากร้านเล็กสู่อาคารไนติงเกล-โอลิมปิค

อาคารที่คนรุ่นหลังรู้จักในชื่อ ไนติงเกล-โอลิมปิค ไม่ใช่อาคารแรกที่เริ่มกิจการ

แหล่งข้อมูลด้านสถาปัตยกรรมระบุว่า กิจการเริ่มต้นในปี 2473 ก่อนที่จะย้ายและขยายมายังอาคารปัจจุบัน ซึ่งเปิดให้บริการในปี 2509

สโลแกนของห้างที่ว่า

“คลังแห่งเครื่องกีฬา ราชาแห่งเครื่องดนตรี ราชินีแห่งเครื่องสำอาง”

สะท้อนภาพธุรกิจได้ค่อนข้างดีว่าไนติงเกลไม่ได้ขายสินค้าเพียงประเภทเดียว แต่พยายามรวมสินค้าหลายกลุ่มไว้ในสถานที่เดียว

พ.ศ. 2499 — เซ็นทรัล วังบูรพา เข้าสู่ยุคห้างสมัยใหม่

อีกชื่อที่ขาดไม่ได้เมื่อพูดถึงประวัติศาสตร์ห้างไทยคือ เซ็นทรัล

จุดเริ่มต้นของกลุ่มเซ็นทรัลมาจากร้านค้าขนาดเล็กใน พ.ศ. 2490 ก่อนพัฒนาธุรกิจขึ้นเรื่อย ๆ

กระทั่ง พ.ศ. 2499 จึงเปิดห้างสรรพสินค้าเซ็นทรัลสาขาแรกที่ วังบูรพา

Central Retail ระบุว่าสาขาวังบูรพาเป็นห้างสรรพสินค้าแห่งแรกของเซ็นทรัล ขณะที่ข้อมูลประวัติของบริษัทระบุว่าในเวลานั้นเป็นห้างสรรพสินค้าที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย

สิ่งสำคัญไม่ได้มีแค่ขนาด

เซ็นทรัล วังบูรพายังนำแนวคิดใหม่เข้ามาใช้ เช่น การติดป้ายราคาสินค้าอย่างชัดเจน และขายในราคาที่กำหนดโดยไม่ต้องต่อรอง ซึ่งแตกต่างจากวัฒนธรรมการค้าปลีกแบบเดิม

พ.ศ. 2507 — ไทยไดมารู และวันที่ “บันไดเลื่อน” กลายเป็นเรื่องใหม่

อีก 8 ปีต่อมา กรุงเทพฯ ได้เห็นห้างรูปแบบใหม่จากญี่ปุ่น

ไทยไดมารู เปิดสาขาแรกในประเทศไทยเมื่อวันที่ 10 ธันวาคม พ.ศ. 2507 บริเวณถนนราชดำริ แถวสี่แยกราชประสงค์

แต่สิ่งที่ทำให้คนกรุงเทพฯ ตื่นเต้นไม่ได้มีเพียงสินค้าญี่ปุ่น

มันคือ บันไดเลื่อน

หอภาพยนตร์ระบุว่าไทยไดมารูนำบันไดเลื่อนมาให้คนไทยรู้จักในฐานะบันไดเลื่อนแห่งแรกของประเทศ และโฆษณาของห้างในยุคนั้นก็เน้นสิ่งนี้เป็นจุดเด่นอย่างชัดเจน

ลองนึกภาพคนในยุคนั้นเดินเข้าไปในห้าง แล้วพบว่าบันไดสามารถ “พาคนขึ้นชั้นบนเอง” ได้

วันนี้อาจดูเป็นเรื่องธรรมดา แต่ในปี 2507 นี่คือภาพของความทันสมัย

ไทม์ไลน์: จากห้างฝรั่งสู่ห้างสมัยใหม่

ข้อมูลช่วง พ.ศ. 2499–2507 สอดคล้องกับงานศึกษาพัฒนาการค้าปลีกไทยที่ระบุลำดับการเกิดของเซ็นทรัล วังบูรพา และไทยไดมารูในยุคเดียวกัน

แล้วตกลง “ห้างแรกของประเทศไทย” คือที่ไหน?

คำตอบที่แม่นที่สุดจึงไม่ควรมีเพียงชื่อเดียว

ถ้าหมายถึงสถานประกอบการค้าขนาดใหญ่ของชาวต่างชาติในสยาม
→ British Factory ของโรเบิร์ต ฮันเตอร์ ใน พ.ศ. 2369 เป็นหนึ่งในหลักฐานสำคัญของห้างยุคแรก

ถ้าหมายถึงห้างสรรพสินค้าเก่าแก่ที่ถูกเรียกว่าเป็นห้างแห่งแรกของไทย
→ ไนติงเกล ซึ่งเริ่มกิจการใน พ.ศ. 2473 เป็นชื่อที่มีแหล่งข้อมูลจำนวนมากรองรับ รวมถึงการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย

ถ้าหมายถึงห้างสรรพสินค้าแบบค้าปลีกสมัยใหม่ที่เป็นต้นแบบของธุรกิจห้างไทยยุคต่อมา
→ เซ็นทรัล วังบูรพา ใน พ.ศ. 2499 เป็นหมุดหมายสำคัญ และเป็นห้างสรรพสินค้าแห่งแรกของกลุ่มเซ็นทรัล

ดังนั้น เรื่องราวของ “ห้างแรกในไทย” จึงไม่ใช่การแข่งขันว่าใครเปิดก่อนเพียงอย่างเดียว

แต่เป็นประวัติศาสตร์ของการเปลี่ยนแปลงว่า คนไทยค่อย ๆ เปลี่ยนจากการซื้อของตามตลาดและร้านค้าแบบเดิม ไปสู่การเดินห้าง เลือกสินค้าเป็นหมวดหมู่ และซื้อสินค้าในสถานที่เดียวได้อย่างไร

จากริมแม่น้ำเจ้าพระยาในยุคของนายหันแตร มาถึงวังบูรพา ราชดำริ และย่านการค้าใหม่ ๆ

สิ่งที่เปลี่ยนไม่ใช่แค่ “สถานที่ซื้อของ”

แต่คือ วิถีชีวิตของคนกรุงเทพฯ ทั้งเมือง