เจาะลึก "ประตูน้ำ" นวัตกรรมควบคุมวิถีน้ำจากยุคบูรพา สู่ระบบระบายน้ำเมืองหลวง

เจาะลึก "ประตูน้ำ" นวัตกรรมควบคุมวิถีน้ำจากยุคบูรพา สู่ระบบระบายน้ำเมืองหลวง

เมื่อเอ่ยถึงชื่อย่าน "ประตูน้ำ" คนส่วนใหญ่มักนึกถึงศูนย์กลางแฟชั่น เสื้อผ้าค้าส่ง และความคึกคักของตึกสูงใจกลางกรุงเทพมหานคร ทว่าในทางประวัติศาสตร์และวิศวกรรมชลประทาน คำว่าประตูน้ำไม่ใช่แค่ชื่อย่านการค้า แต่คือวัตถุและโครงสร้างสำคัญที่มีบทบาทอย่างยิ่งในการผันน้ำ บริหารจัดการน้ำ และป้องกันน้ำท่วมของพื้นที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยามาตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) กรุงเทพฯ มีการขุดคลองประเวศบุรีรมย์และคลองแสนแสบเพื่อการเกษตรและการคมนาคมขนส่ง ทว่าปัญหาใหญ่ในยุคนั้นคือการหนุนของน้ำเค็มจากทะเล และระดับน้ำในฤดูน้ำหลากที่ไม่เท่ากัน ส่งผลให้มีการสร้าง "ประตูน้ำสระปทุม" ขึ้นตรงจุดตัดของคลองแสนแสบกับคลองผดุงกรุงเกษม เพื่อทำหน้าที่เป็นสลักเปิด-ปิด ควบคุมระดับน้ำ และกักเก็บน้ำจืดไว้ใช้ในการเกษตร ผู้คนในแถบนั้นจึงเรียกขานพื้นที่รอบๆ ว่า "ย่านประตูน้ำ" ติดปากมาจนถึงทุกวันนี้

ในเชิงวิศวกรรมชลประทาน ประตูน้ำทำหน้าที่เป็นอาคารบังคับน้ำ (Control Structure) ที่ใช้กลไกการยกบานประตูขึ้น-ลง เพื่อปรับแรงดันและระดับน้ำระหว่างสองฝั่งคลอง ประตูน้ำยุคโบราณถูกควบคุมด้วยระบบรอกและเกียร์หมุนมือของคนงาน ก่อนจะวิวัฒนาการมาสู่ระบบไฮดรอลิกและมอเตอร์ไฟฟ้าในปัจจุบัน ปัจจุบันประตูน้ำในกรุงเทพฯ ถูกยกระดับให้ทำหน้าที่ร่วมกับสถานีสูบน้ำและอุโมงค์ยักษ์ในการระบายน้ำลงสู่แม่น้ำเจ้าพระยา เพื่อรับมือกับปัญหาน้ำหนุนและปริมาณน้ำฝนที่เพิ่มสูงขึ้นในฤดูมรสุม

จากโครงสร้างไม้และเหล็กที่ใช้กั้นน้ำเค็มในอดีต ประตูน้ำได้กลายเป็นรากฐานของระบบสาธารณูปโภคทางน้ำที่คุ้มครองกรุงเทพฯ และแม้ย่านประตูน้ำในวันนี้จะเต็มไปด้วยตึกสูงและห้างสรรพสินค้า แต่ชื่อนี้ยังคงทำหน้าที่เตือนใจถึงภูมิปัญญาการจัดการสายน้ำที่เป็นจุดเริ่มต้นของเมืองหลวงแห่งนี้