จังหวัดไหนมีพลังสหกรณ์การเกษตรเด่นที่สุด

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาพูดถึงจังหวัดที่สหกรณ์การเกษตรเข้มแข็ง หลายคนอาจนึกถึงวันที่สมาชิกต่อแถวยื่นสมุดสีเขียว รับเงินปันผล หรือขนข้าวและมันสำปะหลังเข้าจุดรวบรวมพร้อมกัน ภาพเหล่านี้ดูคึกคัก แต่ยังไม่พอจะบอกว่าจังหวัดใดเป็นอันดับหนึ่ง เพราะคำว่า สมาชิกมาก กับ จ่ายเงินคืนมาก เป็นคนละตัวชี้วัดกัน

ตัวเลขที่ต้องแยกก่อนนำมาเปรียบเทียบ

กรมส่งเสริมสหกรณ์มีตารางจำนวนสมาชิกสหกรณ์การเกษตรที่ยังมีสถานะดำเนินงาน แยกรายจังหวัด และยังเผยแพร่ตารางจำแนกประเภทสหกรณ์รายจังหวัด ณ วันที่ 31 ธันวาคม 2568 ข้อมูลชุดนี้เหมาะสำหรับตอบคำถามว่า จังหวัดใดมีฐานสมาชิกขนาดใหญ่ที่สุดในเชิงจำนวนคน

ส่วนเงินปันผลไม่ได้หมายถึงเงินทั้งหมดที่สมาชิกได้รับ ปกติสหกรณ์อาจจัดสรรทั้งเงินปันผลตามจำนวนหุ้นและเงินเฉลี่ยคืนตามปริมาณธุรกิจที่สมาชิกทำกับสหกรณ์ สมาชิกสองคนจึงอาจได้รับไม่เท่ากัน แม้อยู่ในสหกรณ์เดียวกัน

ฐานสมาชิกขนาดใหญ่พาเราไปที่ภาคอีสาน

เมื่อพิจารณาจำนวนสมาชิกสหกรณ์การเกษตรแบบรายจังหวัด จังหวัดที่โดดเด่นที่สุดคือ นครราชสีมา ซึ่งมีทั้งพื้นที่เกษตรกว้าง ประชากรมาก และเครือข่ายสหกรณ์กระจายอยู่หลายอำเภอ ความใหญ่ของระบบยังเห็นได้จากข้อมูลสำนักงานประชาสัมพันธ์จังหวัดในเดือนกุมภาพันธ์ 2568 ซึ่งระบุว่า นครราชสีมามีสหกรณ์ทุกประเภทรวม 135 แห่ง สมาชิก 432,742 คน และมีปริมาณธุรกิจรวมมากกว่า 16,162 ล้านบาท

ตัวเลข 432,742 คนนี้เป็นสมาชิกสหกรณ์ทุกประเภท ไม่ใช่สมาชิกสหกรณ์การเกษตรล้วน จึงไม่ควรนำไปเขียนแทนจำนวนสมาชิกภาคเกษตรโดยตรง อย่างไรก็ตาม เมื่ออ่านร่วมกับฐานข้อมูลสมาชิกสหกรณ์การเกษตรรายจังหวัด ก็ช่วยยืนยันได้ว่าโคราชมีเครือข่ายขนาดใหญ่มาก ไม่ได้โดดเด่นเพียงเพราะมีสหกรณ์แห่งใดแห่งหนึ่งขนาดใหญ่

สมาชิกเยอะยังไม่แปลว่าทุกคนทำธุรกิจกับสหกรณ์

พลังที่แท้จริงจึงไม่ได้อยู่ที่ยอดรายชื่อเพียงอย่างเดียว สมาชิกต้องนำผลผลิตมาขาย ซื้อปัจจัยการผลิต ฝากเงิน ใช้สินเชื่อ หรือร่วมตัดสินใจในการประชุมด้วย กรมส่งเสริมสหกรณ์เองใช้สัดส่วนสมาชิกที่เข้ามาทำธุรกิจกับสหกรณ์เป็นหนึ่งในเกณฑ์ประเมินความเข้มแข็ง เพราะสหกรณ์ที่มีสมาชิกจำนวนมากแต่มีผู้ใช้บริการจริงน้อย อาจไม่ได้มีพลังทางเศรษฐกิจเท่าที่ตัวเลขหน้ากระดาษบอก

นครราชสีมามีทั้งข้าว มันสำปะหลัง อ้อย ปศุสัตว์ และพืชเศรษฐกิจอื่น เครือข่ายสหกรณ์จึงทำหน้าที่ได้หลายแบบ ตั้งแต่รวบรวมผลผลิต จัดหาปุ๋ยและเมล็ดพันธุ์ ไปจนถึงสินเชื่อและการแปรรูป ความหลากหลายนี้ทำให้เงินหมุนเวียนไม่ผูกอยู่กับสินค้าเกษตรชนิดเดียว

แล้วจังหวัดที่ปันผลคึกคักที่สุดคือที่เดียวกันหรือไม่

ตรงนี้ยังประกาศเป็นอันดับหนึ่งไม่ได้อย่างซื่อตรง เพราะยังไม่พบฐานข้อมูลสาธารณะระดับประเทศที่รวม ยอดเงินปันผลและเงินเฉลี่ยคืนของสหกรณ์การเกษตรทุกแห่ง แล้วสรุปเป็นยอดรายจังหวัดในปีบัญชีเดียวกัน สหกรณ์แต่ละแห่งยังปิดบัญชีและประชุมใหญ่อาจต่างเวลากัน การรวบรวมเฉพาะข่าวประชาสัมพันธ์จึงทำให้จังหวัดที่เผยแพร่ข่าวเก่งดูเหนือกว่าจังหวัดที่รายงานน้อยได้

สิ่งที่ยืนยันได้คือบรรยากาศการคืนกำไรในนครราชสีมามีตัวอย่างชัด เช่น สหกรณ์การเกษตรขามสะแกแสง จำกัด รายงานการคืนกำไรแก่สมาชิกมากกว่า 13 ล้านบาทในปี 2568 โดยเงินปันผลและเงินเฉลี่ยคืนคิดเป็นร้อยละ 66.43 ของกำไรที่นำมาจัดสรร อีกแห่งคือสหกรณ์การเกษตรจักราช จำกัด ซึ่งรายงานกำไรมากกว่า 7 ล้านบาทและมีสมาชิก 4,201 คน ณ วันสิ้นปีบัญชี ตัวอย่างเหล่านี้แสดงความเคลื่อนไหวจริง แต่ยังใช้ยืนยันว่าเงินปันผลรวมทั้งจังหวัดสูงที่สุดในประเทศไทยไม่ได้

คำตอบที่ไม่เอาตัวเลขคนละชุดมาปะติดปะต่อ

หากนิยามพลังสหกรณ์ด้วย จำนวนสมาชิกสหกรณ์การเกษตรแบบจำนวนคน นครราชสีมาเป็นคำตอบที่เด่นที่สุดจากข้อมูลรายจังหวัดล่าสุดที่เผยแพร่ แต่หากเพิ่มเงื่อนไขว่าต้องมีเงินปันผลรวมสูงที่สุดด้วย คำตอบยังต้องเว้นไว้จนกว่าจะมีการรวมงบการเงินของสหกรณ์การเกษตรทุกแห่งเป็นยอดจังหวัดเดียวกัน

ดังนั้นภาพที่แม่นยำที่สุดในเวลานี้คือ นครราชสีมาเป็นมหาจังหวัดแห่งเครือข่ายสมาชิกสหกรณ์ และมีหลักฐานการคืนกำไรที่คึกคักหลายแห่ง ส่วนตำแหน่งแชมป์เงินปันผลระดับจังหวัดยังไม่ควรถูกมอบให้จังหวัดใดจากข่าวตัวอย่างเพียงไม่กี่สหกรณ์ เพราะเงินที่คืนสมาชิกจะมีความหมายก็ต่อเมื่ออ่านควบคู่กับจำนวนสมาชิก ทุนเรือนหุ้น ปริมาณธุรกิจ กำไรสุทธิ และปีบัญชีเดียวกันด้วย