ตำบลไหนเสี่ยงดินโคลนถล่มสูงที่สุดในไทย

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

พอเข้าหน้าฝน ชุมชนที่อยู่ใกล้ภูเขามักถูกเรียกรวม ๆ ว่าเป็นพื้นที่เสี่ยงดินโคลนถล่ม บ้านที่เห็นภูเขาอยู่หลังคาเรือนจึงดูน่ากังวลพอ ๆ กันหมด ทั้งที่ในความเป็นจริง ระยะห่างจากร่องน้ำ ความลาดชัน ชนิดหิน การใช้ที่ดิน และปริมาณฝนสะสม ทำให้ความเสี่ยงของแต่ละจุดต่างกันมาก แม้อยู่ในตำบลเดียวกันก็ตาม

คำถามว่าตำบลใดเสี่ยงสูงที่สุดจึงดูเหมือนควรมีชื่อเดียวตอบได้ทันที แต่เมื่อเปิดข้อมูลของกรมทรัพยากรธรณี จะพบว่าแผนที่ทางการไม่ได้ทำเป็นตารางแข่งขันระหว่างตำบล

แผนที่บอกระดับพื้นที่ ไม่ได้จัดอันดับตำบล

กรมทรัพยากรธรณีมีบัญชีพื้นที่ซึ่งมีโอกาสเกิดแผ่นดินถล่มครอบคลุม 1,984 ตำบล และมีข้อมูลละเอียดถึงระดับหมู่บ้าน ขณะเดียวกันชุดข้อมูลพื้นที่อ่อนไหวแบ่งสภาพพื้นที่ออกเป็น 5 ระดับ ได้แก่ ต่ำมาก ต่ำ ปานกลาง สูง และสูงมาก

อย่างไรก็ตาม หน่วยงานไม่ได้ประกาศว่า “ตำบลนี้คืออันดับหนึ่งของประเทศไทย” เพราะคำว่าเสี่ยงสูงที่สุดอาจวัดได้หลายแบบ ทั้งจำนวนหมู่บ้านเสี่ยง พื้นที่ระดับสูงมากเป็นกี่ตารางกิโลเมตร จำนวนประชาชนที่อาจได้รับผลกระทบ หรือความเสี่ยงประจำวันที่เปลี่ยนไปตามฝน แต่ละวิธีสามารถให้คำตอบคนละตำบลได้

ดังนั้น จากข้อมูลสาธารณะที่ตรวจสอบได้ในขณะนี้ ยังระบุตำบลเดียวว่าเสี่ยงดินโคลนถล่มสูงที่สุดในไทยไม่ได้อย่างรับผิดชอบ สิ่งที่ยืนยันได้คือพื้นที่ภูเขาหลายส่วนของภาคเหนือ ภาคตะวันตก ภาคตะวันออก และภาคใต้ ปรากฏอยู่ในบัญชีเฝ้าระวัง และภายในตำบลหนึ่งอาจมีทั้งพื้นที่สูงมากกับพื้นที่ความเสี่ยงต่ำอยู่ร่วมกัน

เหตุใดชื่อเดียวจึงอาจทำให้เข้าใจผิด

แผนที่ความอ่อนไหวสะท้อนสภาพพื้นฐานของพื้นที่ เช่น ความชัน ธรณีวิทยา ร่องรอยดินถล่ม และสภาพการใช้ที่ดิน แต่การจะเกิดเหตุในวันใดวันหนึ่งยังต้องดูตัวกระตุ้น โดยเฉพาะฝนหนักและฝนสะสม ดินที่รับน้ำมาหลายวันอาจสูญเสียความมั่นคง แม้ฝนในชั่วโมงนั้นไม่ได้ดูรุนแรงมาก

เพราะเหตุนี้ ตำบลซึ่งมีพื้นที่สีระดับสูงมากกว้างที่สุดตามแผนที่ระยะยาว อาจไม่ใช่พื้นที่เร่งด่วนที่สุดของวันนี้ ขณะที่หมู่บ้านอีกแห่งซึ่งมีฝนสะสมสูง ลำห้วยเปลี่ยนสี และระดับน้ำเพิ่มรวดเร็ว อาจต้องอพยพก่อน การเฝ้าระวังจึงต้องซ้อนข้อมูลแผนที่เข้ากับข้อมูลฝนและสิ่งที่ชุมชนเห็นจริง

ตัวเลขฝนต้องอ่านคู่กับสัญญาณรอบบ้าน

กรมทรัพยากรธรณีระบุข้อสังเกตทั่วไปว่า ฝนหนักมากกว่า 100 มิลลิเมตรต่อวัน ระดับน้ำในห้วยที่สูงขึ้นรวดเร็ว น้ำเปลี่ยนเป็นสีดิน รวมถึงเสียงอื้ออึงผิดปกติจากภูเขาหรือลำห้วย ล้วนเป็นสัญญาณที่ต้องเพิ่มการเฝ้าระวัง แต่ตัวเลข 100 มิลลิเมตรไม่ใช่สวิตช์ซึ่งใช้ตัดสินเหมือนกันทุกพื้นที่ เพราะชนิดดิน สภาพลาดเขา และฝนสะสมก่อนหน้านั้นต่างกัน

รอยแตกใหม่บนพื้นหรือผนัง ต้นไม้และเสาเริ่มเอียง น้ำผุดจากลาดเขาในตำแหน่งที่ไม่เคยมี ตลอดจนกิ่งไม้หรือท่อนไม้ไหลมากับน้ำ เป็นอาการที่ไม่ควรเดินเข้าไปตรวจใกล้ ๆ หากพบหลายสัญญาณพร้อมฝนต่อเนื่อง ควรออกจากแนวลำห้วย เชิงเขา และทางไหลของโคลน ไปยังจุดปลอดภัยตามแผนชุมชน พร้อมแจ้งองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นหรือสายด่วนนิรภัย 1784

คำตอบที่มีประโยชน์กว่าการหาแชมป์

สำหรับคนในพื้นที่ คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่าตำบลของเราอยู่อันดับเท่าไร แต่คือบ้านอยู่ในแนวลาดเขาหรือทางน้ำหรือไม่ จุดปลอดภัยอยู่ตรงไหน ใครเป็นผู้แจ้งเตือน และมีผู้สูงอายุ เด็ก หรือผู้ป่วยที่ต้องช่วยเคลื่อนย้ายกี่คน

ก่อนฤดูฝนควรตรวจแผนที่รายตำบลของกรมทรัพยากรธรณี ติดตามประกาศเตือนรายวัน รู้เส้นทางออกจากบ้านอย่างน้อยสองทาง และเตรียมกระเป๋าที่มีเอกสารสำคัญ ยาประจำตัว ไฟฉาย และโทรศัพท์พร้อมแบตเตอรี่ การรู้ว่าแผนที่ของเราเป็นสีอะไรช่วยเริ่มต้นได้ แต่การรอดพ้นจากดินโคลนถล่มขึ้นอยู่กับการเห็นสัญญาณเร็วและตัดสินใจออกจากพื้นที่ก่อนทางหนีถูกตัดขาด