อำเภอไหนมีรถสองแถวเชื่อมทุกตำบลมากที่สุด

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ตอนเช้าในเมืองต่างจังหวัด ภาพรถสองแถวจอดเรียงกันหน้าตลาดหรือสถานีขนส่งอาจทำให้รู้สึกว่า จากคิวแห่งเดียวเราน่าจะเดินทางต่อไปได้ทั่วอำเภอ รถบางคันเข้าเขตเมือง บางคันมุ่งหน้าไปหมู่บ้านรอบนอก และบางสายวิ่งยาวข้ามเขตอำเภอ

ถ้าจะหาอำเภอที่มีเครือข่ายรถสองแถวครอบคลุมทุกตำบลมากที่สุด เราต้องรู้พร้อมกันอย่างน้อยสามเรื่อง ได้แก่ จำนวนคิวที่ให้บริการจริง แนวเส้นทางของรถแต่ละสาย และรายชื่อตำบลที่รถยังวิ่งถึงในช่วงเวลาเดียวกัน ปัญหาคือข้อมูลเหล่านี้ยังไม่ได้ถูกรวบรวมเป็นตารางระดับประเทศที่พร้อมนำมาเปรียบเทียบกัน

จำนวนรถเยอะไม่ได้แปลว่าครอบคลุมกว่า

รถสองแถวในระบบราชการอาจอยู่ในกลุ่มรถโดยสารประจำทางหลายลักษณะ โดยเส้นทางภายในจังหวัดจำนวนหนึ่งเกี่ยวข้องกับรถโดยสารหมวด 4 ซึ่งสามารถมีทั้งสายหลักและสายย่อยที่แยกไปยังอำเภอ หมู่บ้าน หรือชุมชน แต่ทะเบียนเส้นทางไม่ได้ตอบโดยอัตโนมัติว่ารถคันนั้นเป็นรถสองแถวหรือรถประเภทอื่น และไม่ได้ยืนยันว่าทุกเที่ยวในใบอนุญาตยังให้บริการสม่ำเสมอ

คำว่า คิวรถ ก็ไม่ใช่หน่วยเดียวกับคำว่าเส้นทาง คิวหนึ่งแห่งอาจมีรถหลายสาย ขณะที่สายเดียวอาจแวะรับส่งหลายจุดและเชื่อมหลายตำบล หากนับเพียงจำนวนรถหรือจำนวนจุดจอด เมืองที่มีรถหนาแน่นในเขตศูนย์กลางย่อมดูโดดเด่น ทั้งที่ชุมชนรอบนอกอาจไม่มีรถผ่านเลย

เมืองที่ดูเป็นตัวเต็งยังมีช่องว่างของข้อมูล

เชียงใหม่เป็นกรณีที่เห็นภาพเครือข่ายสองแถวชัดที่สุดแห่งหนึ่ง รถแดงให้บริการในเขตเมือง ส่วนรถสีอื่นเชื่อมออกไปตามทิศทางและอำเภอรอบเมือง เอกสารประชุมด้านการจราจรของจังหวัดเมื่อปี 2560 เคยกล่าวถึงรถสองแถวแดง 2,365 คัน และการจัดระบบ 7 เส้นทาง ตัวเลขนี้สะท้อนขนาดของกองรถในเวลานั้นได้ดี แต่ไม่ใช่หลักฐานว่าอำเภอเมืองเชียงใหม่มีคิวเชื่อมครบทุกตำบล และไม่ควรนำมาใช้แทนจำนวนรถที่ยังวิ่งจริงในปัจจุบัน

ขอนแก่นก็เป็นอีกเมืองที่มีเครือข่ายสองแถวหลายสาย เว็บไซต์ศูนย์ข้อมูลข่าวสารของเทศบาลนครขอนแก่นมีหมวดข้อมูลเส้นทางรถโดยสาร และข้อมูลเส้นทางที่เผยแพร่ทั่วไปแสดงให้เห็นว่ารถเชื่อมสถานีขนส่ง ตลาด ชุมชน และพื้นที่ชานเมืองหลายจุด อย่างไรก็ตาม ข้อมูลที่หาได้ส่วนใหญ่เน้นเขตเทศบาลและเส้นทางยอดนิยม ยังไม่มีตารางตรวจครบรายตำบลของทั้งอำเภอเช่นกัน

ดังนั้น ยังประกาศไม่ได้อย่างน่าเชื่อถือว่าอำเภอใดเป็นอันดับหนึ่งของประเทศ และยังยืนยันไม่ได้ว่ามีอำเภอใดที่รถสองแถวประจำทางเชื่อมถึงทุกตำบลจริงตลอดทั้งปี เชียงใหม่และขอนแก่นเป็นตัวอย่างของเมืองที่มีเครือข่ายเด่น ไม่ใช่ผู้ชนะที่ผ่านการตรวจครบตามเงื่อนไขของโจทย์

ถ้าจะจัดอันดับจริงต้องนับอย่างไร

วิธีที่ตรงที่สุดคือนำทะเบียนเส้นทางล่าสุดจากสำนักงานขนส่งจังหวัดมาวางบนแผนที่เขตตำบล แล้วตรวจภาคสนามว่ามีรถออกจริงอย่างน้อยกี่เที่ยวต่อวัน จากนั้นแยกสามตัวชี้วัด ได้แก่ สัดส่วนตำบลที่มีรถผ่าน จำนวนคิวหรือจุดต้นทางที่ยังใช้งาน และความถี่ของเที่ยวรถ เพราะตำบลที่มีรถเพียงเที่ยวเดียวในวันตลาดนัดไม่ควรถูกนับเท่ากับตำบลที่มีรถตลอดวัน

การเก็บข้อมูลลักษณะนี้จะไม่ได้ให้แค่ชื่ออำเภอชนะอันดับ แต่ยังเผยให้เห็น ตำบลที่ประชาชนถูกตัดขาดจากขนส่งสาธารณะ ซึ่งสำคัญต่อการไปโรงเรียน โรงพยาบาล ตลาด และที่ทำงานมากกว่าเสียอีก

ภาพคิวรถที่คึกคักจึงบอกได้เพียงว่าเมืองนั้นมีวัฒนธรรมรถสองแถวแข็งแรง ส่วนคำถามว่าเครือข่ายครอบคลุมทุกตำบลมากที่สุดหรือไม่ ต้องรอฐานข้อมูลเส้นทางที่ระบุตำบล ความถี่ และสถานะการเดินรถจริงในมาตรฐานเดียวกันทั่วประเทศเสียก่อน