ตำบลไหนมีกลุ่ม OTOP ห้าดาวมากที่สุด

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ถ้าเห็นชุมชนหนึ่งมีทั้งผ้าทอ อาหารแปรรูป เครื่องจักสาน และสมุนไพรได้ระดับ 5 ดาวหลายรายการ เราอาจรีบสรุปว่าตำบลนั้นคือแหล่งรวมยอดฝีมือ OTOP ของประเทศ แต่ก่อนนับว่าใครมีมากที่สุด ต้องแยกให้ออกก่อนว่าเรากำลังนับ ผลิตภัณฑ์ กลุ่มผู้ผลิต หรือวิสาหกิจชุมชน เพราะสามอย่างนี้ไม่ใช่หน่วยเดียวกัน

ดาวติดอยู่กับผลิตภัณฑ์

การคัดสรร OTOP Product Champion ของกรมการพัฒนาชุมชนจัดระดับให้ผลิตภัณฑ์ตั้งแต่ 1–5 ดาว โดยระดับ 5 ดาวต้องได้คะแนน 90–100 คะแนน และมีคุณภาพมาตรฐานหรือศักยภาพในการส่งออก ดังนั้นกลุ่มหนึ่งอาจส่งสินค้าหลายรายการและได้รับ 5 ดาวมากกว่าหนึ่งรายการได้

หากนับจำนวนรายการสินค้า ตำบลที่มีกลุ่มเดียวแต่ได้รางวัลสิบผลิตภัณฑ์อาจอยู่เหนืออีกตำบลที่มีห้ากลุ่มและแต่ละกลุ่มได้รางวัลหนึ่งผลิตภัณฑ์ ทั้งที่คำถามเรื่อง “มีกลุ่มเยอะที่สุด” ควรนับผู้ผลิตไม่ซ้ำ ไม่ใช่นับสินค้าทุกชิ้นรวมกัน

คำว่าไอ้สาหกิจชุมชนก็ต้องตรวจทะเบียน

ในบัญชี OTOP มีผู้ประกอบการหลายลักษณะ ทั้งกลุ่มผู้ผลิตชุมชน ผู้ผลิตรายเดียว และผู้ประกอบการขนาดกลางหรือขนาดย่อม ขณะที่คำว่า “วิสาหกิจชุมชน” ตามระบบของกรมส่งเสริมการเกษตรหมายถึงกิจการที่ผ่านการจดทะเบียนและมีรหัสทะเบียนของตัวเอง

กลุ่มผู้ผลิตชุมชนในบัญชี OTOP จึงไม่ควรถูกนับเป็นวิสาหกิจชุมชนโดยอัตโนมัติ แม้ชื่อกลุ่ม สถานที่ผลิต และสมาชิกอาจเป็นชุดเดียวกันก็ตาม วิธีตรวจที่รัดกุมต้องนำชื่อและที่ตั้งผู้ผลิต OTOP ไปจับคู่กับทะเบียนวิสาหกิจชุมชน แล้วรวมชื่อที่เขียนต่างกันแต่เป็นนิติบุคคลหรือกลุ่มเดียวกัน

เหตุใดจึงยังบอกชื่อตำบลผู้ชนะไม่ได้

จากข้อมูลสาธารณะที่ตรวจสอบได้ในขณะนี้ กรมการพัฒนาชุมชนเผยแพร่บัญชีผลการคัดสรร OTOP ปี 2567 และกรมส่งเสริมการเกษตรมีระบบค้นหารายชื่อวิสาหกิจชุมชน แต่ยังไม่พบตารางระดับประเทศที่จับคู่สองฐานข้อมูลและจัดอันดับจำนวน วิสาหกิจชุมชนที่มีผลิตภัณฑ์ 5 ดาวแบบไม่ซ้ำรายกลุ่ม แยกถึงระดับตำบล

เพราะฉะนั้น คำตอบที่ตรวจสอบได้ตอนนี้คือ ยังไม่มีหลักฐานสาธารณะเพียงพอให้ระบุว่าตำบลใดมากที่สุด การยกชื่อตำบลที่มีชื่อเสียงด้านผ้าไหม เครื่องปั้น หรืออาหารขึ้นมาเป็นอันดับหนึ่งโดยไม่ประมวลข้อมูลครบทั้งประเทศจะเป็นเพียงการคาดเดา

อีกเรื่องที่ต้องล็อกให้ชัดคือปีของรางวัล ผลิตภัณฑ์ซึ่งเคยได้ 5 ดาวในรอบเก่าไม่ควรถูกนำมารวมกับปี 2567 แล้วเรียกว่าอันดับปัจจุบัน เพราะจำนวนผู้สมัคร เกณฑ์การคัดสรร และสถานะของแต่ละกลุ่มเปลี่ยนได้ในแต่ละรอบ

สูตรนับที่ตอบคำถามนี้ได้จริง

การหาอันดับอย่างถูกต้องต้องเริ่มจากเลือกเฉพาะผลิตภัณฑ์ระดับ 5 ดาวในปีเดียวกัน เก็บชื่อผู้ผลิต ประเภทผู้ประกอบการ ที่อยู่ ตำบล อำเภอและจังหวัด จากนั้นตรวจรหัสทะเบียนกับฐานวิสาหกิจชุมชน ตัดชื่อซ้ำภายในกลุ่ม แล้วจึงนับจำนวนกลุ่มไม่ซ้ำรายตำบล หากคะแนนเท่ากันต้องประกาศอันดับร่วม ไม่เลือกผู้ชนะจากจำนวนผลิตภัณฑ์แทน

ข้อมูลที่ได้จากวิธีนี้ยังช่วยตอบได้มากกว่าแค่ชื่ออันดับหนึ่ง เราจะเห็นว่าตำบลหนึ่งเด่นเพราะมีกลุ่มเก่งหลายกลุ่ม หรือเพราะผู้ผลิตไม่กี่กลุ่มพัฒนาสินค้าได้หลายรายการ รวมถึงมองเห็นระบบสนับสนุนเบื้องหลัง ตั้งแต่การควบคุมคุณภาพ บรรจุภัณฑ์ มาตรฐานการผลิต ไปจนถึงการตลาด

ดังนั้นเรื่องยอดฝีมือ OTOP มีคำตอบที่น่าสนใจกว่าการเดาจากชื่อเสียง แต่ต้องสร้างชุดข้อมูลที่เชื่อมทะเบียนทั้งสองระบบเสียก่อน จนกว่าจะมีการเปิดข้อมูลดังกล่าวหรือประมวลบัญชีครบทุกจังหวัด การเว้นตำแหน่งอันดับหนึ่งไว้ยังน่าเชื่อถือกว่ามอบตำแหน่งให้ตำบลใดจากข้อมูลไม่ครบ