คลองแสนแสบ จากเส้นทางยุทธศาสตร์สู่ทางลัดกลางกรุงเทพฯ

คลองแสนแสบ จากเส้นทางยุทธศาสตร์สู่ทางลัดกลางกรุงเทพฯ

เมื่อเอ่ยถึง คลองแสนแสบ ภาพจำของคนกรุงเทพฯ วันนี้คือเส้นทางสัญจรทางน้ำที่คึกคัก เรือโดยสารแล่นทำเวลาแข่งกับการจราจรบนท้องถนน พร้อมกลิ่นอายอันเป็นเอกลักษณ์

แต่หากย้อนกลับไปในอดีต คลองสายนี้ไม่ได้ถูกขุดขึ้นเพื่อเป็นเพียงทางลัดของคนเมือง หากเป็นเส้นทางยุทธศาสตร์ที่มีบทบาทต่อการคมนาคม เศรษฐกิจ และการขยายตัวของกรุงเทพฯ มายาวนาน

คลองแสนแสบถูกขุดขึ้นในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 ท่ามกลางความขัดแย้งระหว่างสยามกับญวนในสงครามอานามสยามยุทธ เพื่อช่วยให้การลำเลียงกำลังพล เสบียงอาหาร และยุทโธปกรณ์ไปทางภาคตะวันออกทำได้สะดวกขึ้น

แนวคลองเริ่มจากบริเวณทุ่งปทุมวันไปถึงบางขนาก เมืองฉะเชิงเทรา มีระยะทางตามหลักฐานเดิม 1,337 เส้น 9 วา 2 ศอก หรือมากกว่า 50 กิโลเมตร นับเป็นงานขุดคลองขนาดใหญ่ของสมัยนั้น โดยใช้แรงงานคนเป็นกำลังสำคัญ

เมื่อสงครามผ่านพ้นไป คลองแสนแสบไม่ได้หมดความสำคัญ แต่เปลี่ยนบทบาทจากเส้นทางยุทธศาสตร์มาเป็น “เส้นเลือดใหญ่ทางเศรษฐกิจ” เชื่อมพื้นที่กรุงเทพฯ กับแม่น้ำบางปะกงและชุมชนทางตะวันออก

ข้าวและผลผลิตทางการเกษตรจากพื้นที่รอบนอกถูกลำเลียงเข้ามายังพระนคร เกิดชุมชน เกษตรกรรม และการค้าขายตามสองฝั่งคลอง สายน้ำแห่งนี้จึงไม่ได้มีหน้าที่เพียงพาคนเดินทาง แต่ยังช่วยเปิดพื้นที่และหล่อเลี้ยงวิถีชีวิตของผู้คนตลอดแนวคลอง

ต่อมาเมื่อกรุงเทพฯ ขยายตัว ถนนและรถยนต์เข้ามาแทนที่การเดินทางทางน้ำ คลองแสนแสบจึงค่อย ๆ ลดบทบาทลง ขณะเดียวกัน การเติบโตของชุมชนและเมืองยังนำมาซึ่งปัญหาน้ำเสีย ซึ่งกลายเป็นอีกภาพจำหนึ่งของคลองสายนี้

อย่างไรก็ตาม เมื่อการจราจรทางบกหนาแน่น คลองแสนแสบก็กลับมามีความสำคัญอีกครั้งในฐานะเส้นทางสัญจรทางเลือก เรือโดยสารช่วยเชื่อมย่านที่อยู่อาศัย สถานศึกษา แหล่งงาน และพื้นที่ใจกลางเมือง โดยไม่ต้องเผชิญรถติดบนถนนตลอดเส้นทาง

คลองที่ขุดขึ้นด้วยเหตุผลทางยุทธศาสตร์ในสมัยรัชกาลที่ 3 จึงยังคงทำหน้าที่รับส่งผู้คนในมหานครเกือบสองศตวรรษต่อมา จากเส้นทางเดินทัพและลำเลียงเสบียง สู่เส้นทางเศรษฐกิจและระบบขนส่งของคนกรุง นี่คือเหตุผลที่คลองแสนแสบเปรียบเสมือนเส้นทางขนาน ซึ่งเชื่อมกรุงเทพฯ จากอดีตมาถึงปัจจุบันอย่างแท้จริง