อยากรู้ว่าตำบลไหนถนนมืดที่สุด

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ถนนเส้นหนึ่งอาจมีเสาไฟเรียงตลอดทาง แต่พอถึงกลางคืนกลับเหลือโคมที่ใช้งานจริงเพียงบางดวง ขณะที่ซอยเล็กในอีกพื้นที่อาจสว่างตั้งแต่ปากซอยถึงบ้านหลังสุด ภาพที่เห็นทำให้น่าคิดว่า หากนำทุกตำบลมาเทียบกัน พื้นที่ใดจะมืดที่สุด และที่ไหนมีไฟกิ่งครอบคลุมที่สุด

คำถามฟังเหมือนเปิดตารางแล้วเรียงอันดับได้ ทว่าเมื่อตรวจฐานข้อมูลของหน่วยงานรัฐ กลับพบปัญหาสำคัญคือ ประเทศไทยยังไม่มีชุดข้อมูลสาธารณะชุดเดียวที่วัดความมืดของถนนทุกตำบลด้วยเกณฑ์เดียวกัน

มีข้อมูลไฟสาธารณะ แต่ยังไม่ใช่แผนที่ความมืด

องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นมีหน้าที่บันทึกและประเมินบริการสาธารณะ ตัวชี้วัดที่เกี่ยวข้องพิจารณาสัดส่วนถนนในความรับผิดชอบซึ่งติดตั้งไฟฟ้าสาธารณะตามจุดเสี่ยงและสามารถใช้งานได้ ข้อมูลลักษณะนี้ช่วยติดตามว่าท้องถิ่นดูแลถนนของตนมากน้อยเพียงใด แต่ยังตอบไม่ได้ว่าผิวถนนสว่างกี่ลักซ์ โคมห่างกันเท่าไร หรือซอยย่อยที่อยู่นอกบัญชีถนนถูกนับครบหรือไม่

ขอบเขตความรับผิดชอบก็ซ้อนกันได้ ถนนภายในตำบลเดียวอาจอยู่ในการดูแลของเทศบาลหรือ อบต. อบจ. กรมทางหลวง และกรมทางหลวงชนบท การนำจำนวนโคมของหน่วยงานเดียวมาใช้แทนความสว่างทั้งตำบลจึงอาจทำให้พื้นที่นั้นดูมืดหรือสว่างผิดจากความจริง

งบซื้อเสาไฟไม่เท่ากับถนนสว่างทั่วพื้นที่

รายงานการติดตั้งเสาไฟถนนแอลอีดีพลังงานแสงอาทิตย์ตามบัญชีนวัตกรรมไทยระหว่างปีงบประมาณ 2563–2567 พบการจัดซื้อรวม 210,851 ชุด และมีรายการจัดซื้อจัดจ้าง 1,196 รายการ แต่นี่เป็นข้อมูลเฉพาะผลิตภัณฑ์ในบัญชีนวัตกรรมไทย ไม่รวมไฟกิ่งเดิม โคมที่จัดซื้อด้วยช่องทางอื่น หรือไฟบนถนนของหน่วยงานประเภทอื่น

รายงานยังระบุว่าองค์การบริหารส่วนจังหวัดนครปฐมจัดซื้อโคมรหัสหนึ่งสูงถึง 20,213 ชุด ขณะที่เทศบาลตำบลหนองผือ จังหวัดร้อยเอ็ด ปรากฏยอด 624 ชุดในโคมอีกรหัสหนึ่ง และองค์การบริหารส่วนตำบลโคกยาง จังหวัดกระบี่ ปรากฏยอด 708 ชุดในอีกรุ่น ตัวเลขเหล่านี้บอกขนาดการจัดซื้อได้ แต่ ใช้ประกาศว่าตำบลใดสว่างที่สุดไม่ได้ เพราะไม่ทราบระยะถนนทั้งหมด ตำแหน่งติดตั้ง สภาพการใช้งาน และจำนวนโคมจากระบบอื่น

ถ้าจะจัดอันดับจริงต้องลงไปวัดอะไรบ้าง

การเปรียบเทียบที่ยุติธรรมควรทำในคืนใกล้เคียงกัน วัดค่าความส่องสว่างบนผิวถนนเป็นช่วง ๆ แล้วรวมกับตำแหน่งโคม สถานะว่าเปิดติดจริงหรือไม่ ระยะห่างระหว่างโคม ความยาวถนนและซอยทั้งหมด จุดตัด ทางม้าลาย ป้ายรถโดยสาร และจำนวนประชากรที่ใช้เส้นทาง

ฝั่ง “มืดที่สุด” ควรดูสัดส่วนระยะทางที่ต่ำกว่าเกณฑ์ ไม่ใช่เลือกจุดมืดเพียงจุดเดียว ส่วนฝั่ง “ครอบคลุมที่สุด” ต้องตรวจทั้งความต่อเนื่องและความสม่ำเสมอ เพราะโคมที่สว่างจัดเป็นหย่อม ๆ อาจทำให้ดวงตาปรับตัวลำบากกว่าถนนที่มีแสงพอดีตลอดสาย

ข้อมูลร้องเรียนไฟดับและอุบัติเหตุกลางคืนสามารถใช้ประกอบได้ แต่ไม่ควรใช้แทนการวัดโดยตรง พื้นที่ที่มีระบบรับแจ้งดีอาจมีเรื่องร้องเรียนมากกว่าพื้นที่ซึ่งประชาชนไม่รู้ว่าจะต้องแจ้งใคร ทั้งที่สภาพถนนอาจไม่ได้แย่กว่า

บทสรุปที่ข้อมูลปัจจุบันรองรับ

ขณะนี้ยังระบุชื่อตำบลที่ถนนมืดที่สุดหรือตำบลที่มีไฟกิ่งครอบคลุมทุกซอกซอยมากที่สุดของประเทศไทยอย่างน่าเชื่อถือไม่ได้ การยกชื่อจากงบประมาณ จำนวนเสาไฟ ภาพดาวเทียม หรือคำร้องเรียนเพียงอย่างใดอย่างหนึ่งจะเป็นการเปลี่ยนตัวชี้วัดให้กลายเป็นคำตอบที่ข้อมูลไม่ได้พิสูจน์

สิ่งที่ภาครัฐมีอยู่เป็นชิ้นส่วนสำคัญ ทั้งทะเบียนถนน ผลประเมินบริการสาธารณะ และข้อมูลจัดซื้อ หากเชื่อมพิกัดโคมกับผลตรวจกลางคืนแล้วเปิดเผยในมาตรฐานเดียวกัน การจัดอันดับระดับตำบลจึงจะทำได้จริง และประชาชนจะเห็นได้ด้วยว่าซอยใดควรได้รับการแก้ไขก่อน ไม่ใช่ดูเพียงว่าพื้นที่ใดซื้อเสาไฟมากที่สุด