ตลาดสดที่คนแน่นทุกเช้า เรากำลังวัดความใหญ่จากอะไรกันแน่

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาเดินเข้าตลาดสดใหญ่ ๆ เรามักรู้สึกได้ทันทีโดยไม่ต้องมีตัวเลขบอก แค่เห็นทางเดินที่คนสวนกัน รถเข็นผักจอดเรียง แผงปลาสดมีคนรอเลือก และถุงกับข้าวเต็มมือ ก็พอจะพูดได้แล้วว่า “ตลาดนี้ใหญ่จริง”

แต่พอถามต่อว่า จังหวัดไหนมีตลาดสดขนาดใหญ่ที่จดทะเบียนมากที่สุด กลับไม่ได้มีคำตอบแบบจัดอันดับประเทศที่ยืนยันได้ตรง ๆ เหมือนอันดับโรงแรมหรือจำนวนห้าง เพราะคำว่า “ใหญ่” และคำว่า “จดทะเบียน” ในเรื่องตลาดสดไม่ได้อยู่ในฐานข้อมูลเดียวกัน

สิ่งที่คนซื้อสัมผัสว่าเป็นตลาดใหญ่ อาจหมายถึงจำนวนร้านค้า ความหลากหลายของวัตถุดิบ ปริมาณคนเดิน พื้นที่จอดรถ หรือเป็นศูนย์กระจายของสดของทั้งอำเภอ แต่เกณฑ์เหล่านี้ไม่ใช่ตัวจำแนกมาตรฐานระดับประเทศที่ใช้จัดอันดับจังหวัด

ในทางกฎหมายสาธารณสุข ตลาดแบ่งเป็น ตลาดประเภทที่ 1 ซึ่งมีโครงสร้างอาคารตามเกณฑ์ และตลาดประเภทที่ 2 ซึ่งไม่มีโครงสร้างอาคารตามลักษณะที่กำหนด หลายคนจึงเผลอเรียกประเภทที่ 1 ว่า “ตลาดใหญ่” ทั้งที่กฎหมายไม่ได้ใช้ขนาดพื้นที่ จำนวนแผง หรือยอดคนเดินเป็นเกณฑ์ตัดสิน

จุดสำคัญกว่านั้นคือ ตลาดต้องเกี่ยวข้องกับใบอนุญาตขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ขณะที่การจดทะเบียนนิติบุคคลกับกรมพัฒนาธุรกิจการค้าเป็นอีกเรื่องหนึ่ง ตลาดจำนวนมากอาจเป็นของเทศบาล สหกรณ์ ชุมชน หรือดำเนินการโดยบุคคลในรูปแบบที่ไม่ทำให้การนับ “บริษัทที่มีคำว่าตลาดสด” สะท้อนจำนวนตลาดจริงได้

ดังนั้น หากมีโพสต์บอกว่าจังหวัดหนึ่ง “มีตลาดสดขนาดใหญ่จดทะเบียนมากที่สุด” แต่ไม่บอกว่าใช้ทะเบียนอะไร นับหน่วยใด และวัดความใหญ่อย่างไร ตัวเลขนั้นยังไม่ควรถูกนำไปสรุปว่าเป็นแชมป์ตลาดสดของไทย

คำตอบที่ตรงที่สุดตอนนี้คือ ยังไม่มีชุดข้อมูลสาธารณะระดับประเทศที่จัดอันดับจังหวัดตามนิยามดังกล่าว ข้อมูลใบอนุญาตตลาดอยู่กับท้องถิ่นเป็นหลัก ส่วนข้อมูลนิติบุคคลของ DBD ก็ออกแบบมาเพื่อตรวจสอบผู้ประกอบธุรกิจ ไม่ได้เป็นทะเบียนนับตลาดสดทุกแห่งในประเทศ

หากอยากเปรียบเทียบให้เป็นธรรม ต้องล็อกเกณฑ์ก่อน เช่น นับเฉพาะตลาดประเภทที่ 1 ที่มีใบอนุญาต, นับพื้นที่ขายจริง, จำนวนแผงค้า, วันเปิดทำการ หรือปริมาณสินค้าเข้าออกต่อวัน แล้วจึงรวบรวมข้อมูลจากเทศบาลและ อบต. แต่ละพื้นที่ วิธีนี้จะใช้แรงกว่า แต่ตอบคำถามได้ซื่อตรงกว่าการเดาจากชื่อบริษัท

สำหรับสายของกิน สิ่งที่ใช้เลือกตลาดได้จริงอาจไม่ใช่อันดับจังหวัดเลย ลองดูว่าวัตถุดิบหมุนเร็วไหม มีของตามฤดูกาลหรือเปล่า แผงเนื้อปลาเก็บความเย็นดีหรือไม่ ทางเดินและจุดล้างสะอาดแค่ไหน และตลาดเปิดในช่วงเวลาที่เราไปซื้อได้หรือเปล่า ตลาดที่เหมาะกับการทำกับข้าวที่สุดจึงไม่จำเป็นต้องใหญ่ที่สุด แต่อาจเป็นตลาดใกล้บ้านที่ของสดและคนขายรู้จังหวะของพื้นที่ดีที่สุดก็ได้