จังหวัดไหนมีผู้ป่วยเบาหวานและความดันสูงที่สุด

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

บางจังหวัดมีคนเข้าคลินิกเบาหวานและความดันแน่นจนดูเหมือนเป็นพื้นที่ที่คนป่วยหนักที่สุด ขณะที่บางจังหวัดมีผู้ป่วยจำนวนไม่มาก แต่เมื่อเทียบกับจำนวนประชากรแล้วกลับมีอัตราป่วยสูงกว่า ภาพที่เห็นจึงเปลี่ยนได้ทันทีตามวิธีนับ

เรื่องนี้ต้องระวังคำว่า “สูงที่สุด” เป็นพิเศษ เพราะจำนวนผู้ป่วย อัตราป่วย ผู้ป่วยรายใหม่ และผู้ป่วยที่ขึ้นทะเบียนรักษา เป็นคนละตัวชี้วัด อีกทั้ง NCDs ยังครอบคลุมหลายโรค ไม่ได้มีเพียงเบาหวานกับความดันโลหิตสูง จึงยังไม่มีจังหวัดเดียวที่ควรเรียกว่าเป็นแชมป์ NCDs ทุกชนิดแบบเหมารวม

ตัวเลขที่พอเปรียบเทียบกันได้

รายงานความมั่นคงของมนุษย์ประเทศไทย ปี 2568 ซึ่งนำข้อมูลสุขภาพปี 2567 มาเปรียบเทียบรายจังหวัด ระบุว่า อัตราป่วยด้วยโรคเบาหวานมีค่ากลางอยู่ที่ 7,987.10 รายต่อประชากร 100,000 คน จังหวัดที่มีอัตราสูงสุด 5 ลำดับ ได้แก่ สิงห์บุรี 11,321.03 ราย อ่างทอง 11,002.19 ราย แพร่ 10,932.08 ราย พิษณุโลก 10,859.13 ราย และลำปาง 10,826.22 รายต่อประชากร 100,000 คน

ถ้าถามเฉพาะอัตราป่วยเบาหวานจากข้อมูลชุดนี้ สิงห์บุรีอยู่สูงที่สุด แต่ข้อความนี้ไม่ได้แปลว่าสิงห์บุรีมีผู้ป่วยเป็นจำนวนคนมากที่สุด เพราะจังหวัดใหญ่ย่อมมีโอกาสสะสมผู้ป่วยจำนวนมากกว่า และไม่ได้หมายความว่าสิงห์บุรีสูงที่สุดในโรคความดันหรือ NCDs ทุกชนิดด้วย

ทะเบียนผู้ป่วยไม่ได้วัดอาหารอย่างเดียว

อัตราที่ปรากฏในระบบบริการสุขภาพสะท้อนทั้งการเจ็บป่วยและความสามารถในการค้นหาผู้ป่วย จังหวัดที่คัดกรองประชาชนได้ครอบคลุม มีผู้สูงอายุมาก หรือบันทึกข้อมูลต่อเนื่อง อาจตรวจพบผู้ป่วยมากกว่าพื้นที่ที่ประชาชนยังเข้าไม่ถึงการตรวจ ดังนั้นอันดับสูงไม่ได้เป็นหลักฐานตรง ๆ ว่าคนทั้งจังหวัดกินหวานหรือกินเค็มกว่าที่อื่น

โครงสร้างอายุก็มีผลมาก เบาหวานชนิดที่ 2 และความดันโลหิตสูงพบมากขึ้นเมื่ออายุมากขึ้น การเปรียบเทียบอัตราดิบโดยไม่ปรับตามอายุ อาจทำให้จังหวัดที่มีผู้สูงอายุสัดส่วนสูงดูป่วยมากกว่าจังหวัดที่ประชากรอายุน้อย แม้พฤติกรรมบางอย่างจะใกล้เคียงกัน

อาหารมีผลมากแค่ไหน

อาหารมีผลจริงและเป็นปัจจัยที่ปรับเปลี่ยนได้ แต่ไม่ใช่คำอธิบายทั้งหมด องค์การอนามัยโลกระบุว่าอาหารที่เหมาะสม การเคลื่อนไหวร่างกายสม่ำเสมอ การรักษาน้ำหนักตัว และการไม่สูบบุหรี่ ช่วยป้องกันหรือชะลอเบาหวานชนิดที่ 2 ได้ ส่วนอาหารโซเดียมสูงมีผลทำให้ความดันโลหิตเพิ่มขึ้น

สิ่งที่ควรระวังจึงไม่ใช่น้ำตาลในช้อนกาแฟอย่างเดียว แต่รวมถึงเครื่องดื่มหวาน แป้งขัดสี ของทอด อาหารพลังงานสูง และการกินเกินจนเกิดน้ำหนักเกิน สำหรับความดัน ตัวที่มักหลบอยู่ในมื้ออาหารคือโซเดียมจากน้ำปลา ซีอิ๊ว ซอสปรุงรส ผงปรุงรส อาหารแปรรูป และน้ำซุปที่ดูไม่เค็มจัดแต่กินในปริมาณมาก

ขณะเดียวกัน คนที่ไม่ได้กินหวานจัดก็เป็นเบาหวานได้ เพราะยังมีพันธุกรรม อายุ ภาวะอ้วน การกระจายไขมัน การนอน และกิจกรรมทางกายเข้ามาเกี่ยวข้อง ความดันสูงก็สัมพันธ์กับกรรมพันธุ์ อายุ โรคไต แอลกอฮอล์ บุหรี่ ความเครียด และยาบางชนิด การโทษอาหารท้องถิ่นเพียงเมนูเดียวจึงง่ายเกินไปและอาจทำให้มองข้ามปัจจัยสำคัญกว่า

อันดับควรนำไปสู่อะไร

ประโยชน์ของสถิติรายจังหวัดไม่ใช่การติดป้ายว่าพื้นที่ใดกินไม่ดี แต่คือการชี้ว่าที่ไหนควรเร่งคัดกรอง ดูแลผู้ป่วยที่ควบคุมโรคไม่ได้ และทำให้ทางเลือกอาหารที่ดีเข้าถึงง่ายขึ้น หากต้องการพิสูจน์ว่าอาหารมีส่วนต่อความแตกต่างระหว่างจังหวัดมากเพียงใด ต้องนำข้อมูลการบริโภค ภาวะอ้วน อายุ รายได้ การออกกำลังกาย และความครอบคลุมของการตรวจมาวิเคราะห์ร่วมกัน

สำหรับประชาชน การรู้ว่าอยู่จังหวัดอันดับใดสำคัญน้อยกว่าการรู้ค่าของตัวเอง คนอายุ 35 ปีขึ้นไป ผู้มีน้ำหนักเกิน หรือมีประวัติครอบครัว ควรตรวจระดับน้ำตาลและความดันตามคำแนะนำของบุคลากรสาธารณสุข การลดเครื่องดื่มหวาน ชิมก่อนปรุง เพิ่มผัก เลือกอาหารแปรรูปให้น้อยลง และขยับร่างกายสม่ำเสมอ เป็นจุดเริ่มที่ทำได้โดยไม่ต้องรอให้จังหวัดของตัวเองขึ้นอันดับสูง