คลองลัดโพธิ์ ทางลัดของน้ำที่ช่วยให้กรุงเทพฯ ระบายทันเวลา

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ภาพประกอบสร้างขึ้น

ถ้ามองจากแผนที่บริเวณพระประแดง จะเห็นว่าแม่น้ำเจ้าพระยาคดโค้งโอบพื้นที่บางกะเจ้าเป็นวงใหญ่ น้ำที่กำลังหลากจึงต้องเดินทางอ้อมไกลราว 18 กิโลเมตร กว่าจะออกสู่ทะเล แต่มีคลองเส้นหนึ่งที่ตัดผ่านช่วงคุ้งนั้นตรง ๆ ยาวเพียงประมาณ 600 เมตร นั่นคือ คลองลัดโพธิ์ ในตำบลทรงคนอง อำเภอพระประแดง จังหวัดสมุทรปราการ

ชื่อของคลองฟังดูเรียบง่าย แต่หน้าที่ไม่ธรรมดา เพราะมันถูกพัฒนาเป็นโครงการบริหารจัดการน้ำเพื่อช่วยระบายน้ำหลากจากแม่น้ำเจ้าพระยาให้ไปถึงอ่าวไทยได้เร็วขึ้น โดยเฉพาะในจังหวะที่ต้องแข่งกับเวลาน้ำทะเลหนุน

ไม่ใช่แค่ขุดคลองให้กว้างขึ้น

เดิมคลองลัดโพธิ์ตื้นเขินและแคบลงมากจากการใช้พื้นที่รอบข้าง เมื่อมีการปรับปรุงตามแนวพระราชดำริ จึงมีการขุดลอกและก่อสร้างประตูระบายน้ำเพื่อให้คลองทำหน้าที่เป็นทางผันน้ำได้จริง โครงการเริ่มในปี 2546 โดยมีกรมชลประทานเป็นหน่วยงานรับผิดชอบหลัก

หัวใจของระบบคือประตูระบายน้ำ 4 ช่อง เมื่อระดับน้ำและจังหวะทะเลเหมาะสมก็เปิดทางให้น้ำจากแม่น้ำเจ้าพระยาไหลลัดออกทะเล แต่เมื่อน้ำทะเลหนุนก็ปิดบานประตูเพื่อลดการดันน้ำเค็มและน้ำทะเลย้อนเข้าทางคลอง หลักคิดจึงไม่ใช่ “เปิดไว้ตลอด” แต่คือ เปิดและปิดให้ถูกเวลา

จากทางอ้อมยาวเป็นทางลัดสั้น

ความฉลาดของคลองลัดโพธิ์อยู่ที่การใช้ภูมิประเทศเดิมให้เป็นประโยชน์ แทนที่จะปล่อยให้น้ำต้องไหลอ้อมคุ้งแม่น้ำขนาดใหญ่ ระบบนี้สร้างทางเลือกที่สั้นกว่ามากสำหรับช่วงที่ต้องเร่งระบาย ผลที่คาดหวังคือช่วยลดระดับน้ำในลำน้ำเจ้าพระยาตอนล่าง และบรรเทาความเสี่ยงน้ำล้นตลิ่งในพื้นที่กรุงเทพมหานครกับสมุทรปราการ

แน่นอนว่าคลองลัดโพธิ์ไม่ใช่ปุ่มกดแล้วน้ำท่วมทั้งกรุงเทพฯ หายไปทันที เพราะน้ำท่วมเมืองใหญ่ขึ้นกับฝน ปริมาณน้ำเหนือ ระบบท่อ คลองย่อย การใช้ที่ดิน และระดับทะเลอีกหลายเรื่อง แต่ในภาพรวมมันเป็นหนึ่งในชิ้นส่วนสำคัญของระบบระบายน้ำปลายน้ำ

งานวิศวกรรมที่คนมักนึกถึงเมื่อเกิดวิกฤต

ในวันที่ฝนไม่ตกและน้ำไหลปกติ ประตูระบายน้ำอาจดูเป็นเพียงโครงสร้างคอนกรีตริมคลอง แต่เมื่อปริมาณน้ำมากขึ้น สิ่งก่อสร้างแบบนี้คือพื้นที่ตัดสินใจระหว่าง “ปล่อยน้ำไปทางไหน” กับ “เก็บน้ำไว้แค่ไหน” ซึ่งส่งผลต่อบ้านเรือนและชุมชนจำนวนมาก

คลองลัดโพธิ์จึงน่าสนใจตรงที่เป็นบทเรียนเรื่องการแก้ปัญหาน้ำแบบไม่หวือหวา ใช้การมองเส้นทางน้ำทั้งระบบ แล้วทำให้ทางที่สั้นที่สุดทำงานได้ในเวลาที่จำเป็น บางครั้งโครงสร้างที่สำคัญที่สุดของเมือง อาจเป็นทางลัดที่เราแทบไม่ทันสังเกตเมื่อขับรถผ่านไป