หลังภัยพิบัติใหญ่ เจ้าหน้าที่ตามหาคนหายและยืนยันตัวตนอย่างไรไม่ให้สลับคน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

หลังน้ำลดหรือซากอาคารเริ่มเปิดทาง สิ่งที่หลายคนเห็นคือทีมกู้ภัยกำลังค้นหา แต่สิ่งที่ทำให้ครอบครัวได้คำตอบจริง ๆ มักเริ่มจากงานที่เงียบกว่า นั่นคือการทำให้ข้อมูลทุกชิ้น ตามกลับไปหาคนคนเดียวได้ ไม่ว่าจะเป็นชื่อในบัญชีผู้พักพิง รองเท้าเพียงข้างเดียว พิกัดที่พบ หรือผลตรวจในห้องปฏิบัติการ

ภารกิจนี้มีอยู่สองเส้นที่เดินคู่กัน เส้นแรกคือค้นหาผู้สูญหายที่อาจยังมีชีวิตและอาจถูกส่งต่อไปโรงพยาบาล ศูนย์พักพิง หรือออกจากพื้นที่โดยไม่มีเวลาบอกใคร อีกเส้นคือการพิสูจน์อัตลักษณ์ผู้เสียชีวิตจากเหตุการณ์ที่มีผู้ประสบภัยจำนวนมาก ซึ่งในมาตรฐานสากลเรียกว่า Disaster Victim Identification หรือ DVI

สองงานนี้ใช้ข้อมูลร่วมกันได้ แต่ไม่ควรปนกันจนกลายเป็นการเดา เพราะการประกาศชื่อผิดครั้งเดียวไม่ได้ผิดแค่ในเอกสาร มันส่งผลต่อครอบครัว การจัดการทรัพย์สิน และศักดิ์ศรีของผู้เสียชีวิตด้วย

เริ่มจากทำบัญชีว่าใครอยู่ที่ไหน

ในชั่วโมงแรก หน่วยบัญชาการต้องรวบรวมรายชื่อผู้ที่ออกจากจุดเกิดเหตุ รายชื่อผู้บาดเจ็บที่ถูกส่งไปแต่ละโรงพยาบาล รายชื่อผู้อยู่ศูนย์พักพิง และรายชื่อที่ญาติแจ้งว่ายังติดต่อไม่ได้ จุดสำคัญคือ “คนหาย” ยังไม่เท่ากับ “ผู้เสียชีวิต” เพราะคนอาจย้ายตัวเองไปอยู่กับญาติ โทรศัพท์เสีย หรือถูกส่งรักษาในพื้นที่อื่น

จึงต้องมีจุดรับแจ้งข้อมูลจากครอบครัวที่เป็นระบบเดียวกัน ลดปัญหาชื่อเดียวกัน การสะกดหลายแบบ และการแจ้งซ้ำหลายหน่วย ข้อมูลพื้นฐานอย่างรูปถ่ายล่าสุด เสื้อผ้าที่ใส่ ตำหนิร่างกาย โรคประจำตัว หรือสถานที่ที่เห็นเป็นครั้งสุดท้าย ล้วนช่วยให้ทีมค้นหาจัดลำดับและตัดรายชื่อที่พบตัวแล้วออกได้เร็วขึ้น

พื้นที่เกิดเหตุเองก็ไม่ได้ค้นแบบเดินกระจายกันไปเรื่อย ๆ เมื่อปลอดภัยพอ เจ้าหน้าที่จะกำหนดขอบเขต แบ่งเป็นโซนหรือช่องตาราง บันทึกทางเข้าออก ถ่ายภาพตำแหน่ง และระบุว่าใครเก็บอะไรจากจุดไหน เวลาใด วิธีนี้อาจดูช้าในสายตาคนรอข่าว แต่ช่วยป้องกันไม่ให้หลักฐานหลุดจากบริบทหรือของจากคนละจุดถูกนำมาปะปนกัน

ของใช้ส่วนตัว เช่น โทรศัพท์ เอกสาร กระเป๋า เครื่องประดับ หรือเสื้อผ้า เป็นเพียงเบาะแส ไม่ใช่คำยืนยันตัวตนเด็ดขาด ของอาจถูกน้ำพัด ยืม สลับ หรืออยู่ใกล้กันโดยบังเอิญ หน้าที่ของมันคือพาเจ้าหน้าที่ไปหาแหล่งข้อมูลที่ตรวจซ้ำได้ ไม่ใช่ใช้ตัดสินแทนวิทยาศาสตร์

ข้อมูลจากครอบครัวคืออีกครึ่งหนึ่งของการพิสูจน์

การทำแฟ้มข้อมูลก่อนเสียชีวิต หรือ ante-mortem data ไม่ได้หมายถึงการซักถามญาติแบบกว้าง ๆ แล้วจบในครั้งเดียว ผู้เก็บข้อมูลจะพยายามขอข้อมูลที่เปรียบเทียบได้จริง เช่น เวชระเบียน ประวัติการทำฟัน ภาพเอกซเรย์ ฟันปลอม ลายนิ้วมือจากเอกสารที่เหมาะสม ตำหนิรอยแผลเป็น หรือของใช้ส่วนตัวที่อาจเป็นแหล่งสารพันธุกรรม

หากจำเป็นต้องใช้ DNA เจ้าหน้าที่จะอธิบายขั้นตอนการให้ตัวอย่างจากญาติสายเลือดและการคุ้มครองข้อมูล การตรวจ DNA ไม่ใช่ปุ่มลัดที่กดแล้วรู้ชื่อทันที เพราะต้องมีการควบคุมตัวอย่าง ตรวจความสัมพันธ์ทางเครือญาติ และประเมินความน่าเชื่อถือของผลอย่างรอบคอบ

ภาพจำลอง: การเก็บข้อมูลจากครอบครัวทำโดยบุคลากรที่ได้รับมอบหมาย เพื่อให้ข้อมูลอ่อนไหวถูกใช้เท่าที่จำเป็นและไม่ต้องให้ญาติเล่าเรื่องเดิมซ้ำกับหลายหน่วยงาน

ตรวจจากหลายหลักฐาน ไม่พึ่งการจำหน้า

ข้อมูลจากร่างผู้เสียชีวิตหรือชิ้นส่วนที่พบ เรียกว่า post-mortem data ทีมผู้เชี่ยวชาญจะบันทึกและตรวจอย่างเป็นขั้นตอน ทั้งลักษณะทางกายภาพ ร่องรอยทางการแพทย์ ทันตกรรม ลายนิ้วมือ และ DNA ตามสภาพของแต่ละกรณี

INTERPOL ระบุว่าการมองหน้าเพื่อระบุตัวในภัยพิบัติขนาดใหญ่มักไม่เพียงพอ การยืนยันที่หนักแน่นมักอาศัย ลายนิ้วมือ บันทึกทางทันตกรรม หรือ DNA แล้วเปรียบเทียบกับข้อมูลก่อนเสียชีวิต ไม่ใช่ให้ญาติเข้ามาชี้ดูเพื่อรับรองด้วยความรู้สึกในช่วงที่กำลังช็อก

หลักฐานบางชนิดใช้ได้เร็วกว่าในบางสถานการณ์ ลายนิ้วมืออาจตอบได้รวดเร็วหากสภาพเหมาะสมและมีข้อมูลอ้างอิง ทันตกรรมมีประโยชน์มากเมื่อมีประวัติทำฟัน ส่วน DNA ช่วยในกรณีซับซ้อน แต่ต้องใช้กระบวนการห้องปฏิบัติการและการเทียบความสัมพันธ์ที่ละเอียดกว่า

นี่จึงเป็นเหตุผลที่ผลจากระบบคอมพิวเตอร์หรือการจับคู่เบื้องต้นยังไม่ใช่ “คำตอบสุดท้าย” โปรแกรมช่วยหาคู่ที่น่าจะตรงได้ แต่ผู้เชี่ยวชาญต้องตรวจทานว่าข้อมูลนั้นมาจากคนเดียวกันจริงหรือไม่ และไม่มีการสลับตัวอย่างหรือแปลผลเกินหลักฐาน

จุดที่ต้องยอมรับว่า “ยังไม่พอ”

เมื่อแฟ้มจากทั้งสองฝั่งเริ่มเข้าคู่กัน ทีมเปรียบเทียบจะจัดผลเป็นยืนยันได้ ตัดออกได้ หรือยังเป็นไปได้แต่หลักฐานไม่พอ การบอกว่า “ยังไม่ยืนยัน” ไม่ได้แปลว่าทีมไม่ทำงาน แต่เป็นการกันไม่ให้ความต้องการคำตอบเร็วกว่าไปบังคับให้เกิดคำตอบผิด

คณะผู้เชี่ยวชาญหรือคณะพิจารณาการระบุตัวตนจะตรวจหลักฐานในแต่ละรายก่อนเสนอผลตามกระบวนการกฎหมายของพื้นที่ แนวคิดสำคัญคือ หนึ่งชื่อ ต้องมีเส้นทางหลักฐานที่ย้อนตรวจได้ ตั้งแต่จุดพบ การเก็บรักษา การตรวจ ไปจนถึงการเปรียบเทียบ

การเก็บข้อมูลและหลักฐานต้องคุ้มครองความลับด้วย เพราะแฟ้มผู้สูญหายมีทั้งข้อมูลสุขภาพ DNA และรายละเอียดครอบครัว การเปิดเผยภาพหรือข้อมูลที่ยังไม่ยืนยันเพื่อให้คนช่วยกันตามหา อาจทำให้เกิดการระบุตัวผิดและสร้างบาดแผลซ้ำให้ญาติได้

คำตอบไม่ได้จบที่ผลแล็บ

เมื่อมีผลยืนยัน ขั้นต่อไปคือการแจ้งครอบครัวอย่างเหมาะสม อธิบายว่าระบุตัวได้ด้วยหลักฐานใด จัดการเอกสาร และส่งต่อการช่วยเหลือด้านจิตใจหรือสิทธิที่เกี่ยวข้อง หากยังไม่พบหรือยังยืนยันไม่ได้ ครอบครัวควรได้รับการอัปเดตอย่างตรงไปตรงมา ไม่ใช่ปล่อยให้รอข่าวจากรายชื่อบนโซเชียลมีเดีย

ภัยพิบัติอาจทำลายถนน บ้าน และระบบสื่อสารในเวลาไม่กี่ชั่วโมง แต่การตามหาคนไม่ควรปล่อยให้ความโกลาหลทำลายชื่อของเขาไปด้วย ระบบที่ดีจึงไม่ใช่ระบบที่ประกาศผลไวที่สุดเสมอไป หากเป็นระบบที่ค้นหา บันทึก เปรียบเทียบ และสื่อสารอย่างเคารพ จนคำตอบที่ส่งถึงครอบครัวเป็นคำตอบที่ยืนอยู่ได้จริง