ควันไฟป่าข้ามพรมแดนควรแก้ด้วยความร่วมมือหรือใช้การค้ากดดัน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

รถบรรทุกยังวิ่งข้ามด่านได้ ผักผลไม้ยังถูกแพ็กอย่างดี แต่ควันที่ลอยข้ามภูเขาไม่ต้องมีใบผ่านทาง มันเข้าปอดคนในเมืองชายแดน เข้าห้องเรียน โรงพยาบาล และร้านค้าในวันที่ทุกคนยังต้องทำมาหากินตามปกติ

คำถามจึงไม่ใช่เพียงว่าไฟเริ่มจากฝั่งไหน แต่คือเมื่อผลกระทบข้ามเส้นเขตแดนไปแล้ว ประเทศที่ได้รับควันควรยืนอยู่ในบทบาทเพื่อนบ้านที่ร่วมแก้ปัญหา หรือใช้การค้าเป็นคันโยกกดดันต้นตอให้เปลี่ยนจริงจัง

ความจริงคือควันไม่เลือกสัญชาติ แต่ต้นทุนของมันกลับกระจายไม่เท่ากัน คนหนึ่งอาจได้รายได้จากพืชผลหรือที่ดิน อีกคนต้องจ่ายค่าหน้ากาก ค่ารักษา ค่าเครื่องฟอกอากาศ และเสียวันทำงานเพราะอากาศหายใจไม่ไหว

เหตุผลที่เรื่องนี้ต้องเริ่มจากความร่วมมือ

ควันข้ามแดนไม่ได้เกิดจากไฟกองเดียวแล้วลอยมาไกลเสมอไป บางปีเกี่ยวข้องกับการเผาเศษวัสดุเกษตร ไฟป่าในพื้นที่เข้าถึงยาก ภูมิอากาศที่แห้งจัด การบังคับใช้กฎหมายที่ไม่ทั่วถึง และตลาดที่ยังให้รางวัลกับการผลิตต้นทุนต่ำ ปัญหาจึงต่อกันตั้งแต่แปลงเกษตร ป่า ถนนขนส่ง ไปจนถึงชั้นวางสินค้า

ข้อตกลงอาเซียนว่าด้วยมลพิษจากหมอกควันข้ามแดนวางหลักให้ประเทศสมาชิกเฝ้าระวัง แลกเปลี่ยนข้อมูล เตือนภัย และช่วยกันรับมือไฟบนบกและในป่า แนวคิดนี้สำคัญเพราะต่อให้ประเทศปลายลมอยากลดฝุ่นเพียงใด ก็ไม่อาจดับไฟในอีกเขตอำนาจหนึ่งได้ด้วยตัวเอง

สิ่งที่ต้องร่วมมือกันจึงไม่ควรจบที่การประชุมหรือแถลงการณ์ แต่ต้องลงไปถึงข้อมูลจุดความร้อนแบบทันเวลา แผนรับมือก่อนฤดูเสี่ยง เจ้าหน้าที่ภาคสนาม ระบบติดตามพื้นที่เผาซ้ำ และช่องทางให้ชุมชนมีทางเลือกแทนการเผา หากแชร์ข้อมูลกันได้แต่ไม่มีงบ เครื่องจักร หรือคนรับซื้อวัสดุเหลือใช้ การขอให้เกษตรกรหยุดเผาก็อาจกลายเป็นคำสั่งที่เพิ่มต้นทุนให้คนตัวเล็กฝ่ายเดียว

แต่เหตุใดการค้าจึงถูกดึงเข้ามาในวงสนทนา

เพราะไฟจำนวนไม่น้อยมีความเชื่อมโยงกับห่วงโซ่อุปทาน ไม่ว่าจะเป็นการขยายพื้นที่เกษตร การจัดการเศษพืช หรือการผลิตวัตถุดิบให้ตลาดขนาดใหญ่ เมื่อผู้ซื้อปลายทางต้องการของราคาถูก ส่งไว และมีปริมาณแน่นอน แรงกดดันอาจไหลย้อนกลับไปยังพื้นที่ผลิตจนต้นทุนสิ่งแวดล้อมถูกมองข้าม

การใช้มาตรการทางการค้า เช่น กำหนดให้สินค้าต้องตรวจสอบย้อนกลับได้ หรือพิสูจน์ว่าไม่เกี่ยวข้องกับการทำลายป่า อาจทำให้ผู้ส่งออก บริษัทรับซื้อ และผู้ลงทุนหันมาสนใจสิ่งที่เคยมองไม่เห็นในใบต้นทุน นี่ไม่ใช่เรื่องไกลตัวนัก เพราะกติกาสินค้าปลอดการตัดไม้ทำลายป่าของสหภาพยุโรปครอบคลุมสินค้าหลายกลุ่มตั้งแต่กาแฟ ยางพารา ปาล์มน้ำมัน โกโก้ ไปถึงไม้และผลิตภัณฑ์ต่อเนื่อง

ในมุมนี้ การค้าไม่ใช่แค่การลงโทษประเทศต้นทาง แต่เป็นการบอกว่าตลาดจะไม่รับต้นทุนที่ถูกผลักไปให้ป่าและคนปลายลมรับแทน อย่างไรก็ตาม มาตรการที่ออกแบบหยาบเกินไปอาจทำร้ายผู้ผลิตรายย่อยก่อนรายใหญ่ เพราะรายเล็กมักไม่มีเงินทำระบบติดตาม ไม่มีเอกสารครบ และเข้าถึงเทคโนโลยียากกว่า

ถ้าใช้การค้าแบบผิดจังหวะ คนที่ไม่ได้ก่อไฟอาจโดนก่อน

การห้ามซื้อแบบเหมารวมอาจดูเด็ดขาด แต่ไม่ได้แปลว่าจะแก้ไฟได้ตรงจุด ผู้ปลูกที่ไม่ได้เผาอาจขายของไม่ได้เพราะอยู่ในพื้นที่เสี่ยงเดียวกับคนที่ทำผิด ขณะที่ผู้มีทุนมากพออาจย้ายเส้นทางสินค้า หรือจ้างทำเอกสารให้ผ่านเกณฑ์โดยที่พฤติกรรมในพื้นที่ยังไม่เปลี่ยน

ดังนั้นคำว่า “กดดันด้วยการค้า” ต้องมีรายละเอียดเสมอ: กดดันใคร จากหลักฐานอะไร ให้เวลาเปลี่ยนผ่านเท่าไร และมีเงินหรือความรู้ช่วยให้คนทำตามได้หรือไม่ หากไม่มีคำตอบ การค้าอาจถูกมองเป็นกำแพงใหม่ มากกว่าจะเป็นแรงจูงใจให้เกิดการผลิตที่สะอาดขึ้น

ความเข้มงวดที่ยุติธรรมต้องจับคู่กับความช่วยเหลือที่จับต้องได้ เช่น เงินทุนสำหรับเครื่องจักรจัดการเศษพืช ตลาดรับซื้อฟางหรือชีวมวล ระบบรับรองที่ต้นทุนไม่เกินตัว และข้อมูลพื้นที่ที่เปิดให้ตรวจสอบได้ทั้งผู้ซื้อ รัฐ และชุมชน

คำตอบอาจไม่ใช่เลือกข้างเดียว

ควันไฟป่าข้ามพรมแดนควรเป็นเรื่องความร่วมมือด้านสิ่งแวดล้อมเป็นหลัก เพราะอากาศสะอาดต้องอาศัยการเฝ้าระวัง การดับไฟ และการจัดการที่ดินร่วมกันในพื้นที่จริง แต่ความร่วมมือที่ไม่มีแรงจูงใจทางเศรษฐกิจอาจเดินช้าเกินไป เมื่อปัญหาผูกอยู่กับการผลิตและการค้า

ส่วนมาตรการทางการค้าควรเป็นเครื่องมือเสริมที่ใช้เท่าที่จำเป็นและแม่นยำพอจะเปลี่ยนพฤติกรรมของผู้มีอำนาจตัดสินใจในห่วงโซ่สินค้า ไม่ใช่โยนภาระให้ชาวบ้านหรือผู้ผลิตรายย่อยเพียงลำพัง

ท้ายที่สุด ประเทศปลายลมไม่ได้เรียกร้องอากาศพิเศษจากใคร พวกเขาแค่ไม่ควรต้องจ่ายค่าหายใจแทนต้นทุนการผลิตของคนอื่น และประเทศต้นลมเองก็ไม่ควรถูกปล่อยให้รับมือกับไฟ เศรษฐกิจ และแรงกดดันจากตลาดโลกโดยลำพังเช่นกัน

ควันที่ลอยข้ามแดนบอกชัดว่า ปัญหานี้ไม่มีพรมแดน แต่ความรับผิดชอบต้องมีเจ้าภาพ