โรคความดันคืออะไร อะไรกำลังดันอยู่ในตัวเรา

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เวลาหมอบอกว่า “ความดันสูง” หลายคนจะนึกภาพเลือดเยอะเกินจนแน่นตัว แต่สิ่งที่กำลังสูงจริง ๆ คือ แรงที่เลือดไปกดหรือดันผนังหลอดเลือด ขณะหัวใจสูบฉีดเลือดไปทั่วร่างกาย

ลองนึกถึงสายยางที่มีน้ำไหลอยู่ข้างใน ถ้าเปิดน้ำแรงขึ้น สายยางก็จะตึงขึ้น หรือถ้าสายยางแคบ แข็ง และยืดหยุ่นน้อยลง แม้ปริมาณน้ำเท่าเดิม แรงดันข้างในก็สูงได้เหมือนกัน หลอดเลือดของเราทำงานในหลักคิดคล้ายกัน เพียงแต่มันเป็นระบบที่เดินเครื่องอยู่ตลอด 24 ชั่วโมง

ตัวบนกับตัวล่าง ดันคนละจังหวะ

ค่าความดันที่เห็นเป็นตัวเลขคู่ เช่น 120/80 มิลลิเมตรปรอท มีความหมายคนละส่วน ตัวบนเรียกว่า ซิสโตลิก เป็นแรงดันในช่วงที่หัวใจบีบตัวส่งเลือดออกไป ส่วนตัวล่างเรียกว่า ไดแอสโตลิก เป็นแรงดันในช่วงที่หัวใจคลายตัวพักระหว่างจังหวะเต้น

จึงไม่ใช่ว่าตัวบนสูงอย่างเดียวถึงน่ากังวล หรือตัวล่างสูงแล้วไม่เป็นไร หากค่าใดค่าหนึ่งสูงต่อเนื่อง ก็อาจสะท้อนว่าหัวใจและหลอดเลือดกำลังทำงานภายใต้แรงต้านมากเกินไป ต้องให้แพทย์ประเมินร่วมกับการวัดซ้ำและปัจจัยสุขภาพอื่น ๆ

สิ่งสำคัญคือคำว่า “ต่อเนื่อง” เพราะการวัดครั้งเดียวหลังเดินรีบ ๆ เพิ่งดื่มกาแฟ สูบบุหรี่ เครียด นอนน้อย หรือกลั้นปัสสาวะ อาจได้ตัวเลขสูงกว่าปกติชั่วคราวได้ การวินิจฉัยจึงไม่ควรอาศัยการวัดแบบลุ้น ๆ ครั้งเดียวแล้วสรุปชีวิต

แล้วอะไรทำให้แรงดันสูงขึ้นได้

ความดันไม่ได้มีสวิตช์ตัวเดียวให้โทษ ส่วนใหญ่เกิดจากหลายอย่างประกอบกัน ทั้งกรรมพันธุ์ อายุที่มากขึ้น น้ำหนักตัว การกินเค็ม ดื่มแอลกอฮอล์ สูบบุหรี่ ไม่ค่อยเคลื่อนไหว ความเครียด และการนอนไม่พอ บางคนมีสาเหตุจากโรคไต ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ หรือยาบางชนิดด้วย

เกลือเป็นตัวอย่างที่เห็นภาพง่าย โซเดียมทำให้ร่างกายกักน้ำมากขึ้น ในบางคนปริมาตรเลือดจึงเพิ่มและแรงดันสูงตามไปด้วย แต่ก็ไม่ควรเข้าใจผิดว่า แค่เลิกเติมน้ำปลาแล้วทุกอย่างจะจบ เพราะน้ำตาล อาหารแปรรูป ของหมักดอง ซุปก้อน ผงปรุงรส และขนมขบเคี้ยวอาจพาโซเดียมเข้ามาโดยไม่รู้ตัว

ความดันสูงจึงมักเงียบ ไม่ใช่โรคที่ต้องปวดหัว มึน หรือใจสั่นทุกครั้ง หลายคนใช้ชีวิตปกติจนมาตรวจเจอภายหลัง เพราะหลอดเลือด หัวใจ ไต และสมองค่อย ๆ รับภาระจากแรงดันที่สูงนานเกินไป

ทำไมหมอถึงซีเรียสกับมัน

เมื่อแรงดันในหลอดเลือดสูงเป็นเวลานาน ผนังหลอดเลือดอาจเสียหายและแข็งขึ้น หัวใจต้องออกแรงสูบมากขึ้น ความเสี่ยงโรคหัวใจ หลอดเลือดสมอง ไต และตาอาจเพิ่มตามมา มันจึงเหมือนการปล่อยให้น้ำแรงเกินไหลผ่านท่อในบ้านทุกวัน ช่วงแรกท่อยังไม่แตก แต่การสึกหรอไม่ได้หยุดเพราะเราไม่เห็นมัน

แนวทางสากลของ American Heart Association จัดค่าต่ำกว่า 120/80 มิลลิเมตรปรอทเป็นช่วงปกติ และใช้ค่าตั้งแต่ 130/80 ขึ้นไปเป็นเกณฑ์หนึ่งของความดันสูง อย่างไรก็ตาม เกณฑ์ติดตามและการรักษาอาจต่างกันตามประเทศ โรคร่วม อายุ และการประเมินของแพทย์ จึงไม่ควรซื้อยาหรือหยุดยาเองจากเลขที่เห็นเพียงครั้งเดียว

เริ่มดูแลได้โดยไม่ต้องรอให้ป่วยหนัก

• วัดความดันให้ถูกท่า นั่งพักเงียบ ๆ ก่อน แขนวางระดับหัวใจ และใช้ปลอกแขนขนาดพอดี

• จดค่าที่วัดในเวลาใกล้เคียงกันหลายวัน เพื่อนำไปคุยกับบุคลากรทางการแพทย์

• ลดอาหารเค็มและอาหารแปรรูป เพิ่มผัก ผลไม้ และอาหารที่ปรุงสดเท่าที่ทำได้

• ขยับร่างกายสม่ำเสมอ เลิกสูบบุหรี่ จำกัดแอลกอฮอล์ และดูแลการนอน

• หากได้รับยาแล้ว ให้กินตามแผน ไม่หยุดเองแม้วันนั้นจะรู้สึกสบายดี

ถ้าวัดได้สูงมากเกิน 180/120 มิลลิเมตรปรอท แล้วมีอาการอย่างเจ็บหน้าอก หายใจลำบาก แขนขาอ่อนแรง พูดไม่ชัด ตามัว หรือปวดหลังรุนแรง ควรไปฉุกเฉินทันที ไม่ควรรอดูอาการที่บ้าน

ท้ายที่สุด “โรคความดัน” ไม่ได้แปลว่าเลือดกำลังพุ่งแรงอย่างที่เรารู้สึกได้เสมอไป แต่มันคือแรงดันที่สะสมอยู่บนผนังหลอดเลือดทีละวัน การรู้ค่าของตัวเองและจัดการตั้งแต่ยังไม่มีอาการ จึงเป็นการลดภาระให้หัวใจแบบจับต้องได้ที่สุด