ทำไมน้ำเกลือจึงใช้ล้างแผลได้โดยไม่แสบเหมือนแอลกอฮอล์

เวลาโดนกระดาษบาด หกล้มเข่าถลอก หรือมีดบาดตื้น ๆ หลายบ้านจะหยิบขวดน้ำเกลือมาเทล้างแผลก่อน ทั้งที่มันดูเหมือนเป็นแค่น้ำใส ๆ ไม่มีฟอง ไม่มีสี และไม่ได้มีกลิ่นยาฆ่าเชื้อแรง ๆ เลย แล้วมันช่วยอะไรได้จริงหรือ

คำตอบคือ น้ำเกลือไม่ได้มีหน้าที่หลักในการฆ่าเชื้อแบบดุดัน แต่ทำหน้าที่สำคัญมากกว่าในช่วงแรกของการดูแลแผล นั่นคือ ชะล้างสิ่งสกปรกออกจากแผลอย่างอ่อนโยน ทั้งฝุ่น ดิน เม็ดทราย เลือดที่จับตัว และคราบต่าง ๆ ที่ติดอยู่บนผิวหนัง

น้ำเกลือที่ใช้ล้างแผลคืออะไร

น้ำเกลือที่ขายสำหรับล้างแผลโดยทั่วไปคือสารละลายโซเดียมคลอไรด์ 0.9% หรือที่คนมักเรียกว่า normal saline มันมีความเข้มข้นของเกลือใกล้เคียงกับของเหลวในร่างกาย จึงไม่ดึงน้ำออกจากเซลล์มากเกินไป และไม่ทำให้เซลล์บวมน้ำเหมือนน้ำที่เจือจางมาก ๆ

พูดให้เห็นภาพง่าย ๆ คือ เซลล์ผิวหนังและเนื้อเยื่อรอบแผลไม่ได้เจอกับสภาพแวดล้อมที่ต่างจากเดิมแบบฉับพลัน จึงมักรู้สึกแสบน้อยกว่าแอลกอฮอล์หรือไฮโดรเจนเปอร์ออกไซด์ น้ำเกลือจึงเหมาะกับการให้ไหลผ่านแผลเพื่อพาของที่ไม่ควรอยู่ตรงนั้นออกไป

ความสะอาดไม่ได้เกิดขึ้นเพราะน้ำเกลือไปไล่ฆ่าเชื้อทุกตัว แต่เกิดจากแรงของน้ำที่ชะออกและลดปริมาณสิ่งปนเปื้อน ยิ่งเศษดินหรือคราบค้างอยู่ในแผลนาน โอกาสระคายเคืองและติดเชื้อก็ยิ่งเพิ่มขึ้น การล้างให้ทั่วตั้งแต่ต้นจึงมีความหมายมาก

นี่เป็นเหตุผลที่น้ำเกลือถูกใช้ในคลินิกและโรงพยาบาลบ่อย โดยเฉพาะตอนต้องล้างแผลก่อนประเมินต่อว่าแผลลึกแค่ไหน มีเศษอะไรฝังอยู่หรือไม่ และควรปิดแผลแบบใดต่อ

แต่ไม่ได้แปลว่าน้ำเกลือวิเศษกว่าอย่างอื่นเสมอไป

สำหรับแผลถลอกหรือแผลตื้นทั่วไป ถ้ามีน้ำสะอาดไหลผ่านก็ใช้ล้างเบื้องต้นได้เหมือนกัน สิ่งที่สำคัญคือใช้น้ำที่สะอาดพอ ล้างมือก่อน และเอาสิ่งสกปรกออกให้มากที่สุด น้ำเกลือมีข้อดีตรงที่บรรจุมาเพื่อใช้ทางการแพทย์ สะดวก พกง่าย และให้ความรู้สึกอ่อนโยนกับแผล

แต่ขวดน้ำเกลือที่เปิดทิ้งไว้นาน หรือใช้ปลายขวดไปสัมผัสแผลโดยตรงแล้วนำกลับมาใช้ซ้ำ ก็อาจปนเปื้อนได้เหมือนกัน โดยเฉพาะชนิดขวดใหญ่ หลังเปิดใช้ควรปิดฝาให้ดี ไม่ใช้ร่วมกันหลายคน และทำตามคำแนะนำบนฉลากของผลิตภัณฑ์นั้น ๆ

น้ำเกลือช่วยล้าง ไม่ได้แทนการรักษา ประโยคนี้ควรจำไว้ เพราะบางคนเห็นว่าแผลดูสะอาดขึ้นแล้วก็ปล่อยไว้ ทั้งที่ขอบแผลลึก อ้ากว้าง หรือมีของแปลกปลอมปักอยู่ข้างใน

ล้างแผลเล็ก ๆ แบบไม่ทำเกินจำเป็น

• ล้างมือก่อนจับแผลหรืออุปกรณ์

• ใช้น้ำเกลือหรือน้ำสะอาดไหลชะบริเวณแผลเพื่อเอาดินและเศษสกปรกออก

• ใช้ผ้าก๊อซสะอาดซับรอบแผลเบา ๆ ไม่ต้องถูเนื้อแผลแรง

• ปิดแผลเมื่อมีโอกาสเสียดสีหรือสกปรก และเปลี่ยนผ้าปิดแผลเมื่อเปียกหรือสกปรก

• สังเกตอาการบวม แดง ร้อน ปวดมากขึ้น มีหนอง หรือมีไข้

การเทแอลกอฮอล์ ยาหม่อง น้ำปลา หรือของแปลก ๆ ลงไปในแผลไม่ได้ทำให้แผลหายไวขึ้น แถมบางอย่างระคายเนื้อเยื่อจนปวดและหายช้าได้ หน้าที่ของการล้างแผลคือทำให้แผลสะอาดพอจะฟื้นตัว ไม่ใช่ลงโทษแผลให้แสบที่สุด

เมื่อไรที่ไม่ควรจบด้วยการล้างเอง

ควรไปพบแพทย์หรือสถานพยาบาลถ้าแผลลึก แผลอ้าจนเห็นเนื้อด้านใน เลือดไหลไม่หยุดหลังใช้ผ้าสะอาดกดต่อเนื่อง มีเศษแก้ว เหล็ก หรือดินฝังอยู่ ถูกสัตว์กัด ถูกของสกปรกหรือสนิมตำ รวมถึงแผลที่เริ่มแดงลาม บวม ร้อน ปวดมากขึ้น หรือมีหนอง

คนที่เป็นเบาหวาน ภูมิคุ้มกันต่ำ หรือมีปัญหาเลือดไหลเวียนที่เท้าควรระวังแผลเล็กกว่าปกติ เพราะแผลอาจหายช้าและติดเชื้อได้ง่ายกว่า อีกเรื่องที่ไม่ควรลืมคือวัคซีนบาดทะยัก โดยเฉพาะเมื่อแผลสกปรกหรือไม่แน่ใจว่าเคยกระตุ้นเข็มล่าสุดเมื่อไร

ดังนั้นเหตุผลที่น้ำเกลือใช้ล้างแผลได้ ไม่ใช่เพราะมันเป็นน้ำธรรมดาที่ใส่เกลือนิดเดียว แต่เพราะมันสะอาด อ่อนโยนต่อเนื้อเยื่อ และช่วยพาสิ่งสกปรกออกจากจุดที่ร่างกายกำลังซ่อมตัวเองอยู่ แผลตื้นอาจเริ่มต้นได้ด้วยขวดเล็ก ๆ นี้ แต่ถ้าแผลส่งสัญญาณว่าเกินมือเรา การไปให้คนที่มีอุปกรณ์พร้อมดูแล คือขั้นตอนที่สำคัญกว่าเสมอ