🌱 เจอ “ดอกปีศาจ” ชนิดใหม่ในไทย พืชที่แทบซ่อนตัวใต้ดิน และไม่ใช้แสงสร้างอาหารเลย

🌱 เจอ “ดอกปีศาจ” ชนิดใหม่ในไทย พืชที่แทบซ่อนตัวใต้ดิน และไม่ใช้แสงสร้างอาหารเลย

เวลาพูดถึง “พืช” ภาพที่เรานึกถึงก็มักหนีไม่พ้นใบสีเขียว รากที่ดูดน้ำจากดิน และการรับแสงเพื่อสังเคราะห์อาหาร

แต่ในป่าทางตะวันตกของประเทศไทย นักพฤกษศาสตร์เพิ่งอธิบายพืชชนิดใหม่ที่แทบจะเดินสวนทางกับภาพจำเหล่านั้นทั้งหมด

มันไม่มีใบเขียว ไม่มีคลอโรฟิลล์ ไม่สังเคราะห์แสง และใช้ชีวิตส่วนใหญ่หลบอยู่ใต้เศษใบไม้บนพื้นป่า ก่อนจะโผล่ส่วนเหนือดินขึ้นมาในช่วงที่ต้องออกดอก

ชื่อของมันคือ Thismia daemona สมาชิกใหม่ของกลุ่มพืชที่บางครั้งถูกเรียกว่า “fairy lanterns” แต่ด้วยรูปร่างและสีของดอกชนิดนี้ นักวิจัยเลือกชื่อที่สื่อถึงภาพลักษณ์อีกด้านหนึ่งว่า “devil flower” หรือดอกปีศาจ

👀 หน้าตาแปลก แต่ของจริงยิ่งแปลกกว่ารูปร่าง

Thismia daemona มีดอกสีคล้ำเกือบดำ ส่วนกลีบด้านนอกมีสีส้มแดงและค่อนข้างอวบหนา ขณะที่ด้านบนของดอกมีโครงสร้างคล้ายหมวกหรือกระโจม พร้อมส่วนยื่นเรียวยาวสามส่วน

เมื่อผ่าดูภายใน นักวิจัยยังพบรายละเอียดที่แปลกออกไปอีก ทั้งลวดลายคล้ายตาข่ายภายในหลอดดอก ขนโปร่งแสงสีขาว และเกสรตัวผู้ที่มีลักษณะโปร่งแสงออกสีฟ้า

แต่สิ่งที่ทำให้มันต่างจากพืชทั่วไปมากจริง ๆ ไม่ได้อยู่ตรงรูปร่างของดอก

มันอยู่ตรงคำถามง่าย ๆ ว่า...

ถ้าไม่มีคลอโรฟิลล์ แล้วมันเอาพลังงานมาจากไหน?

🍄 ไม่พึ่งแสง แต่พึ่งเครือข่ายเชื้อราใต้ดิน

พืชในสกุล Thismia เป็นพืชแบบ mycoheterotrophic ซึ่งพูดแบบภาษาคนก็คือ พวกมันไม่ได้สร้างอาหารจากแสงแดดแบบต้นไม้สีเขียวทั่วไป แต่ได้รับคาร์บอนและสารอาหารผ่านความสัมพันธ์กับเชื้อราที่อยู่ใต้ดิน

ลองนึกภาพต้นไม้ทั่วไปเป็นบ้านที่มี “แผงโซลาร์เซลล์” ของตัวเอง ใบไม้รับแสงแล้วเปลี่ยนพลังงานนั้นเป็นอาหาร

แต่พืชกลุ่มนี้แทบจะถอดแผงโซลาร์เซลล์ทิ้งไปเลย แล้วเชื่อมชีวิตเข้ากับระบบเชื้อราในดินแทน

ผลคือมันไม่จำเป็นต้องสร้างใบสีเขียวขนาดใหญ่เพื่อออกไปรับแสง และสามารถใช้ชีวิตส่วนใหญ่ซ่อนอยู่ใต้เศษใบไม้ในป่าได้

🏞️ เจอที่ทองผาภูมิ ในจุดที่ค่อนข้างผิดธรรมเนียมของพืชกลุ่มนี้

นักวิจัยจาก จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ พบพืชชนิดนี้ระหว่างสำรวจใน อุทยานแห่งชาติทองผาภูมิ จังหวัดกาญจนบุรี

บริเวณที่พบอยู่ในป่าดิบเขาระดับล่าง ที่ความสูงประมาณ 950–970 เมตรจากระดับน้ำทะเล

จุดนี้น่าสนใจ เพราะทีมวิจัยระบุว่าเป็นสภาพแวดล้อมที่ค่อนข้างสูงและมีฤดูแล้งชัดเจนกว่าถิ่นอาศัยที่พบพืชสกุลนี้หลายชนิด

พูดง่าย ๆ คือ ไม่เพียงแต่เจอพืชหน้าตาประหลาดชนิดใหม่ แต่ยังเจอมันในสภาพแวดล้อมที่ช่วยขยายภาพว่า พืชกลุ่ม Thismia อาจปรับตัวอยู่ในพื้นที่หลากหลายกว่าที่เคยเข้าใจกัน

🧬 รู้ได้อย่างไรว่ามันเป็น “ชนิดใหม่” จริง?

การตั้งชื่อพืชใหม่ไม่ได้อาศัยแค่การมองแล้วบอกว่า “หน้าตาไม่เหมือนที่เคยเห็น”

งานวิจัยชิ้นนี้ตรวจทั้ง ลักษณะทางสัณฐานวิทยา ของตัวอย่างสดและตัวอย่างที่เก็บรักษา รวมถึงวิเคราะห์ข้อมูลพันธุกรรมจากเครื่องหมายในนิวเคลียสและไมโทคอนเดรียหลายตำแหน่ง

ผลการวิเคราะห์สนับสนุนว่า Thismia daemona อยู่ในกลุ่ม Thismia sect. Geomitra และมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับ Thismia betung-kerihunensis แต่มีลักษณะหลายอย่างที่แยกออกจากญาติใกล้เคียงได้ชัดเจน

จึงไม่ใช่แค่ “ดอกหนึ่งที่ดูแปลก” แต่มีทั้งรูปร่างและหลักฐานระดับโมเลกุลรองรับการจำแนกเป็นชนิดใหม่

⚠️ เพิ่งรู้จัก แต่ก็อาจเสี่ยงมากแล้ว

อีกด้านของการค้นพบครั้งนี้กลับไม่น่ายินดีนัก

จากข้อมูลที่มีอยู่ในขณะทำการศึกษา นักวิจัยรู้จัก Thismia daemona จากประชากรเพียงแห่งเดียว มีจำนวนที่พบ น้อยกว่า 50 ต้น และกระจายตัวอยู่ในพื้นที่ขนาดเล็กมาก

ผู้เขียนงานวิจัยจึงประเมินว่า พืชชนิดนี้เข้าเกณฑ์ Critically Endangered หรือใกล้สูญพันธุ์อย่างยิ่ง ตามเกณฑ์ของ IUCN

แต่ตรงนี้มีรายละเอียดสำคัญ: นี่คือการประเมินสถานะโดยนักวิจัยตามเกณฑ์ IUCN ในงานวิชาการ ไม่ได้หมายความโดยอัตโนมัติว่า Thismia daemona ถูกบรรจุอยู่ในบัญชี IUCN Red List อย่างเป็นทางการแล้ว

พื้นที่ที่พบอยู่ภายในอุทยานแห่งชาติ ซึ่งช่วยให้มีการคุ้มครองในระดับหนึ่ง แต่เพราะประชากรที่รู้จักยังมีขนาดเล็กมาก การเปลี่ยนแปลงเพียงเล็กน้อยของจุดที่มันอาศัยอยู่ก็อาจมีความหมายต่อพืชทั้งชนิดได้

🌿 พืชชนิดใหม่ ทำให้ไทยมี Thismia ที่บันทึกแล้ว 16 ชนิด

การตีพิมพ์ Thismia daemona ทำให้จำนวนพืชสกุล Thismia ที่มีรายงานในประเทศไทยเพิ่มเป็น 16 ชนิด

แต่สิ่งที่น่าสนใจกว่าตัวเลข คือมันเตือนให้เห็นว่า บนพื้นป่าที่เรามองผ่านไปเหมือนไม่มีอะไร อาจมีสิ่งมีชีวิตที่ใช้ชีวิตแทบทั้งหมดอยู่ใต้เศษใบไม้ และโผล่ขึ้นมาให้เราเห็นเพียงช่วงเวลาสั้น ๆ เท่านั้น

บางทีการค้นพบสิ่งมีชีวิตชนิดใหม่จึงไม่ได้เกิดจากการเดินทางไปยังโลกที่ห่างไกลเสมอไป

บางครั้งมันอยู่ตรงพื้นป่าในบ้านเราเอง เพียงแต่ก่อนหน้านี้ยังไม่มีใครก้มลงไปเห็นมันในจังหวะที่พอดี