ทำไมเวลาเรา "เพ่งมองหน้าตัวเอง" ในกระจกนานๆ แล้วรู้สึกเหมือนไม่ใช่ตัวเอง?

ทำไมเวลาเรา "เพ่งมองหน้าตัวเอง" ในกระจกนานๆ แล้วรู้สึกเหมือนไม่ใช่ตัวเอง?

ลองไปยืนจ้องตาตัวเองหน้ากระจกในห้องเงียบๆ หรือห้องที่มีแสงสลัว ปิดสวิตช์ความคิดแล้วเพ่งมองใบหน้าตัวเองนิ่งๆ โดยไม่กะพริบตาติดต่อกันสัก 1 ถึง 2 นาที คุณจะเริ่มสัมผัสได้ถึงความรู้สึกแปลกประหลาดอันชวนขนลุก รูปร่างของใบหน้าในกระจกจะเริ่มบิดเบี้ยว ดวงตา จมูก หรือปากอาจดูขยายใหญ่ขึ้นหรือผิดสัดส่วน บางคนอาจเห็นใบหน้าตัวเองกลายเป็นคนแปลกหน้า สัตว์ร้าย หรือใบหน้าของผู้สูงอายุที่ไม่เคยรู้จักมาก่อน และที่น่ากลัวที่สุดคือความรู้สึกทางจิตวิญญาณที่แล่นวาบเข้ามาในหัวว่า "คนในกระจกคนนี้คือใคร? แล้วตัวเราจริงๆ คือใครกันแน่?" ปรากฏการณ์ชวนหลอนนี้ไม่ใช่เรื่องไสยศาสตร์หรือโดนผีอำ แต่มันคือปฏิกิริยาของสมองและระบบสายตาที่เรียกว่า "Troxler's Fading" ร่วมกับภาวะ "Capgras Illusion ชั่วคราว"

สาเหตุแรกเกิดจากปรากฏการณ์ทางประสาทสัมผัสที่ชื่อว่า "Troxler's Effect" หรือการปรับตัวของเซลล์รับแสงในดวงตา ตามธรรมชาติแล้ว ดวงตาของเราจะเค้นสายตากระตุกเล็กๆ (Microsaccades) อยู่ตลอดเวลาโดยที่เราไม่รู้ตัว เพื่ออัปเดตภาพตรงหน้า แต่เมื่อเราพยายามจ้องมองจุดใดจุดหนึ่งบนใบหน้าตัวเองนิ่งๆ เป็นเวลานาน โดยไม่มีการเคลื่อนไหวสายตา เซลล์รับแสงบนจอตา (Retina) ที่รับภาพบริเวณรอบข้างจะเริ่มเหนื่อยล้าและหยุดส่งสัญญาณภาพส่วนนั้นไปยังสมอง ทำให้ภาพกรอบหน้า ผิว หรือฉากหลังเริ่มพร่ามัว ดำมืด หรือละลายบิดเบี้ยวไปทีละนิด

เหตุผลต่อมาคือกระบวนการประมวลผลของสมองที่เรียกว่า "Neural Adaptation" เมื่อสมองได้รับข้อมูลภาพเดิมๆ ที่นิ่งสนิทเข้ามาระยะหนึ่ง สมองจะมองว่าข้อมูลนี้เริ่มไร้ความสำคัญ จึงทำการ "ตัดการประมวลผล" และพยายามเติมเต็มช่องว่างของภาพที่พร่ามัวนั้นด้วยข้อมูลความทรงจำ จินตนาการ หรือเงาลางๆ ที่ปรากฏขึ้นในห้อง สมองจึงทำการสังเคราะห์และตัดต่อภาพใบหน้าในกระจกให้กลายเป็นภาพที่แปลกประหลาดออกไปจากความเป็นจริง

ยิ่งไปกว่านั้น เมื่อภาพใบหน้าบิดเบี้ยว สมองส่วนที่ทำหน้าที่จดจำและเชื่อมโยงความคุ้นเคยของใบหน้า (Fusiform Face Area) จะเกิดสภาวะช็อตและทำงานหลุดโฟกัสชั่วขณะ สมองรับรู้ว่านี่คือโครงสร้างใบหน้ามนุษย์ แต่กลับปฏิเสธที่จะยืนยันว่านี่คือ "ใบหน้าของตัวคุณเอง" เกิดเป็นสภาวะหลอนแยกตัวตน (Dissociation) ที่ทำให้เรารู้สึกว่าคนในกระจกกลายเป็นคนแปลกหน้าที่กำลังจ้องมองเรากลับมา

ทั้งหมดนี้คือกลไกของสมองที่พยายามปรับตัวกับข้อมูลสายตาที่นิ่งสนิทเกินไป ซึ่งหากคุณลองกะพริบตา ส่ายหน้า หรือหันไปมองทางอื่น สมองจะทำการอัปเดตภาพใหม่ และความรู้สึกหลอนชวนสงสัยนั้นก็จะหายวับไปในเสี้ยววินาทีทันที