พราหมณ์ นอร์ส และความลับใต้รากไม้: ทำไมมนุษย์เกือบทุกตำนานถึงเชื่อเรื่อง "ต้นไม้โลก"?

คุณเคยสงสัยไหมว่า ทำไมอารยธรรมโบราณที่อยู่คนละฝั่งโลก ไม่เคยเจอกัน ไม่เคยมีอินเทอร์เน็ตส่งข้อความหากัน ถึงได้มีความคิดเรื่องจักรวาลคล้ายกันอย่างน่าประหลาด?

คำตอบนั้นซ่อนอยู่ในสิ่งใกล้ตัวอย่าง "ต้นไม้" ครับ แต่ไม่ใช่ต้นไม้ธรรมดาๆ ข้างบ้านนะ มันคือแนวคิดเรื่อง "ต้นไม้โลก" (World Tree) หรือแกนกลางที่ค้ำพยุงจักรวาลเอาไว้ เรื่องนี้ไม่ได้มีแค่ในหนังแฟนตาซีอย่าง Avatar หรือ Thor แต่มันคือเรื่องเล่าที่ฝังลึกอยู่ใน DNA ของมนุษยชาติมานานหลายพันปีแล้ว

ถ้าพูดถึงต้นไม้โลกที่ดังที่สุดใน pop culture ยังไงก็หนีไม่พ้น อิกดราซิล (Yggdrasil) ของเทพปกรณัมนอร์ส พวกไวกิ้งเชื่อว่าต้นแอชยักษ์ต้นนี้เชื่อมโยงโลกทั้ง 9 ใบเข้าด้วยกัน กิ่งก้านชูขึ้นไปถึงสวรรค์ ส่วนรากแก้วหยอดลึกลงไปในแดนบาดาลและเมืองคนตาย เอาเข้าจริง ความเชื่อแบบนี้ไม่ได้มีแค่ชาวไวกิ้งกลุ่มเดียวนะครับ

ลองข้ามฝั่งมาที่มายา (Maya) ในอเมริกาใต้ เขาก็เชื่อเรื่อง ต้นเซบา (Ceiba) ที่เป็นแกนกลางเชื่อมฟ้า ดิน และใต้ภพ หรือแม้แต่ในแถบเอเชียบ้านเรา ตำนานฮินดูและพุทธก็มีพูดถึง ต้นอัศวัตถะ หรือต้นโพธิ์ศักดิ์สิทธิ์ที่เปรียบเสมือนจักรวาลกลับหัว มีรากอยู่บนสวรรค์และกิ่งก้านสาขาแผ่ลงมาบนโลกมนุษย์

จริงๆ แล้ว อะไรกันแน่ที่ทำให้คนโบราณจากทั่วทุกมุมโลกคิดตรงกันแบบนี้?

นักโบราณคดีและนักมานุษยวิทยาหลายคนมองว่า ต้นไม้คือสัญลักษณ์ของการดำรงอยู่ มันเป็นสิ่งที่หยั่งรากลึกลงไปในดิน (ใต้ภพ) มีลำต้นยืนหยัดในระดับสายตา (โลกมนุษย์) และชูกิ่งก้านขึ้นสู่ท้องฟ้า (สวรรค์) มันคือภาพจำลองธรรมชาติที่สมบูรณ์แบบที่สุดที่มนุษย์ยุคแรกเริ่มใช้เข้าใจโครงสร้างของจักรวาล

ที่น่าสนใจไปกว่านั้นคือ ในเชิงจิตวิทยา คาร์ล ยุง (Carl Jung) นักจิตวิทยาชื่อดังเคยให้มุมมองไว้ว่า ต้นไม้โลกอาจเป็น "จิตใต้สำนึกร่วม" (Archetype) ของมนุษย์ เพราะต้นไม้คือสิ่งที่ให้ทั้งอาหาร ร่มเงา และที่บังภัย สำหรับบรรพบุรุษเรา ต้นไม้ไม่ใช่แค่พืช แต่คือ "ชีวิต"

มองกลับมาในยุคปัจจุบัน ความคิดเรื่องต้นไม้โลกก็ไม่ได้หายไปไหนเลยครับ มันแค่วิวอลฟ์ไปอยู่ในรูปแบบอื่น ลองคิดดูสิว่าระบบอินเทอร์เน็ต World Wide Web หรือเครือข่ายความรู้ที่เราใช้กันอยู่ทุกวันนี้ มันก็คือโครงสร้างรากไม้ขนาดใหญ่ที่เชื่อมคนทั้งโลกไว้ด้วยกันดีๆ นี่เอง

สุดท้ายแล้ว ต้นไม้โลกอาจไม่ได้มีอยู่จริงในทางภูมิศาสตร์ แต่มันคือ มรดกทางความคิด ที่เตือนสติว่า ไม่ว่าเราจะมาจากวัฒนธรรมไหน หรืออยู่ห่างไกลกันแค่ไหน มนุษย์เราล้วนมองฟ้า มองดิน และพยายามค้นหาความหมายของชีวิตผ่านสิ่งเดียวกันเสมอมา