“หมอรำคณะแรกของไทย” กับจุดเริ่มต้นความแซ่บระดับร้อยปีที่หลายคนยังไม่เคยรู้

หากพูดถึง "หมอรำ" ในยุคนี้ ภาพในหัวของหลายคนคงเป็นเวทีแสงสีเสียงสุดอลังการ หางเครื่องนับร้อยชีวิต และดนตรีจังหวะโจ๊ะๆ ที่ทำให้สายย่อต้องลุกขึ้นเต้น แต่ถ้าถามว่า "แล้วคณะหมอรำคณะแรกในประวัติศาสตร์ไทยที่ตั้งเป็นวงจริงจังคือคณะอะไร?"  หากย้อนกลับไปในอดีต หมอรำไม่ได้มีลักษณะเป็น "วง" หรือ "คณะใหญ่" เหมือนปัจจุบัน แต่เป็นการลำแบบเดี่ยวหรือลำคู่ (หมอรำพื้น/หมอรำกลอน) มีเพียงคนลำ 1-2 คน และคนเป่าแคนอีก 1 คน เดินสายร้องลำตามงานบุญในหมู่บ้านโดยไม่มีเวทีอลังการ

จนกระทั่งเกิดการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญในประวัติศาสตร์การแสดงอีสาน

           "หมอลำคณะรังสิมันต์"

1. จุดเริ่มต้น "หมอรำหมู่" คณะแรกของไทย

กำเนิดของหมอรำประเภท "หมอรำหมู่" (หมอรำที่แสดงเป็นเรื่องราว มีตัวละครหลายตัว มีฉาก และชุดแสดง) เริ่มต้นขึ้นอย่างเป็นรูปธรรมในช่วงราวๆ พ.ศ. 2490-2500 โดยหมอรำคณะแรกที่ได้รับการยกย่องว่าเป็นการรวมตัวกันอย่างเป็นทางการคณะแรกๆ ในประวัติศาสตร์ คือ "คณะหมอรำรังสิมันต์" จากจังหวัดอุบลราชธานี (ก่อตั้งโดยหมอรำระดับตำนานอย่าง ทองคำ เพ็งดี และคณะ)

การเกิดขึ้นของหมอรำหมู่ได้เปลี่ยนโฉมหน้าวงการบันเทิงอีสานไปตลอดกาล เพราะจากเดิมที่นั่งฟังหมอรำกลอนโต้ตอบกันเฉยๆ กลายเป็นการดูละครบนเวทีที่มีทั้งพระเอก นางเอก ตัวโกง และตัวตลก

2. คณะหมอรำที่ "เก่าแก่ที่สุดและยังคงโลดแล่นอยู่" ในปัจจุบัน

ถ้าถามถึงคณะหมอรำที่มีอายุยาวนานที่สุดและยังคงรับงานแสดงอยู่ในปัจจุบัน ชื่อที่จะมองข้ามไปไม่ได้เลยคือ "คณะประถมบันเทิงศิลป์" (ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2500 โดยแม่บุญเพ็ง นามวัต) และ "คณะระเบียบวาทะศิลป์" (ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2507) ซึ่งเดินทางผ่านร้อนผ่านหนาวมามากกว่า 60-70 ปี ปรับตัวตามยุคสมัยจนกลายเป็นวงระดับอุตสาหกรรมในทุกวันนี้

วิเคราะห์เชิงลึก: ทำไมหมอรำถึงไม่เคยตายไปตามกาลเวลา?

หากวิเคราะห์เชิงโครงสร้างวัฒนธรรม การที่หมอรำพัฒนารูปแบบจาก "หมอรำกลอน" สู่ "หมอรำหมู่" และกลายมาเป็น "หมอรำเวทีอลังการ" ในปัจจุบัน เกิดจาก 3 ปัจจัยหลัก:

• การปรับตัวตามเทคโนโลยี: หมอรำยุคแรกใช้เพียงแคนและกลอง ต่อมาเมื่อมีระบบเครื่องเสียงและดนตรีสากล หมอรำก็ดึงเอาประยุกต์เข้ามารวมกับแคน-พินได้อย่างลงตัว
• ตอบสนองความบันเทิงของคนรุ่นใหม่: หมอรำไม่ได้ร้องแค่เรื่องราวด้านธรรมะหรือนิทานพื้นบ้าน (ผาแดงนางไอ่, ขุนช้างขุนแผน) เหมือนอดีตอีกต่อไป แต่ผสมผสานเพลงสตริง เพลงลูกทุ่ง และการโชว์เต้นหางเครื่องระดับคอนเสิร์ต
• พลังแห่ง Soft Power ท้องถิ่น: ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวของคนอีสานทั่วประเทศ ทำให้วงหมอรำกลายเป็นศูนย์รวมจิตใจและธุรกิจบันเทิงขนาดใหญ่ที่สร้างรายได้อย่างมหาศาลในปัจจุบัน

จากอดีตหมอรำพื้นบ้านไร้แสงสี สู่อุตสาหกรรมบันเทิงมูลค่าร้อยล้านในปัจจุบัน หมอรำไทยคือข้อพิสูจน์ชั้นดีว่า "ศิลปะที่ไม่หยุดปรับตัว คือศิลปะที่จะไม่มีวันตาย"