แปรงสีฟันขูดลิ้นทำให้กลิ่นปากฝังลึกจริงไหม หลักฐานบอกต่างออกไป

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

คำเตือนว่าแปรงสีฟันจะดันแบคทีเรียให้ฝังลึกลงไปในร่องลิ้นฟังดูน่ากังวล แต่ ยังไม่มีหลักฐานว่าแปรงสีฟันทำให้แบคทีเรียถูกดันเข้าไปฝังลึก จนกลายเป็นสาเหตุของกลิ่นปากถาวร

สิ่งที่เป็นไปได้มากกว่าคือ แปรงสีฟันสามารถช่วยขจัดคราบบนลิ้นได้บางส่วน เพียงแต่รูปทรงและหน้าสัมผัสของแปรงอาจไม่เหมาะกับการปาดคราบออกเท่าที่ขูดลิ้นโดยเฉพาะ ดังนั้นประเด็นจึงไม่ใช่แปรงทำให้แบคทีเรียจมลึก แต่เป็นเรื่องของประสิทธิภาพและความถนัดในการทำความสะอาด

คราบบนลิ้นเกี่ยวข้องกับกลิ่นปากอย่างไร

บริเวณด้านบนของลิ้นไม่ได้เรียบเหมือนกระจก แต่มีตุ่มและร่องขนาดเล็กจากโครงสร้างของปุ่มลิ้น พื้นผิวแบบนี้อาจมีเศษอาหาร เซลล์เยื่อบุที่หลุดออกมา น้ำลายที่ข้นขึ้น และคราบจุลินทรีย์เกาะอยู่ โดยเฉพาะช่วงโคนลิ้นที่ทำความสะอาดได้ยากและมีน้ำลายน้อยกว่าส่วนหน้า

แบคทีเรียบางชนิดในคราบเหล่านี้สามารถย่อยสลายโปรตีนจากเศษอาหารและเซลล์ที่หลุดลอก จนเกิดสารระเหยกลุ่มกำมะถัน หรือ VSC ซึ่งเป็นหนึ่งในแหล่งกลิ่นไม่พึงประสงค์ในลมหายใจ แต่ไม่ได้หมายความว่าแบคทีเรียทุกชนิดบนลิ้นเป็นเชื้ออันตราย หรือจำเป็นต้องกำจัดจนหมด

เวลาถูด้วยแปรง คราบบางส่วนอาจถูกทำให้หลุดและกระจายไปบนลิ้นชั่วคราว หากไม่บ้วนหรือทำความสะอาดต่อก็อาจยังรู้สึกว่ามีคราบอยู่ แต่กลไกนี้แตกต่างจากการดันแบคทีเรียให้แทรกตัวลงไปใต้เนื้อเยื่อ ลิ้นไม่ได้ทำหน้าที่เหมือนฟองน้ำที่รับเชื้อโรคเข้าไปฝังลึกจากแรงแปรงตามที่กล่าวอ้าง

ทำไมที่ขูดลิ้นจึงอาจรู้สึกว่าได้ผลกว่า

ที่ขูดลิ้นมีขอบกว้างและออกแบบให้ปาดไปตามผิวลิ้น คราบที่ถูกกวาดออกจึงถูกรวมไว้บนขอบเครื่องมือและนำไปล้างทิ้งได้ทันที ขณะที่หัวแปรงมีพื้นที่สัมผัสเล็กกว่า ขนแปรงจะนุ่มและยืดหยุ่น จึงอาจทำความสะอาดคราบหนาบริเวณโคนลิ้นได้ไม่ทั่วถึง

งานทบทวนบางชิ้นพบว่าการใช้ที่ขูดลิ้นหรืออุปกรณ์ทำความสะอาดลิ้นช่วยลดระดับ VSC ได้มากกว่าการใช้แปรงในบางการทดลอง ขณะเดียวกันหลักฐานโดยรวมยังมีข้อจำกัด งานทบทวนของ Cochrane ซึ่งรวมการทดลองขนาดเล็กเพียงไม่กี่งานสรุปว่า ความแตกต่างมีขนาดไม่มากและความน่าเชื่อถือของหลักฐานยังต่ำ ส่วนการวิเคราะห์รวมอีกชิ้นพบว่าการเพิ่มการทำความสะอาดลิ้นเข้าไปกับการแปรงฟันช่วยลดคราบลิ้นและตัวชี้วัดกลิ่นปากได้ แต่ยังตอบไม่ได้แน่ชัดว่าควรทำบ่อยแค่ไหน หรือต้องใช้เครื่องมือชนิดใดเท่านั้น

พูดง่าย ๆ คือ ที่ขูดลิ้นอาจเป็นตัวเลือกที่เหมาะกว่าในคนที่มีคราบลิ้นมากหรือใช้แปรงแล้วรู้สึกคลื่นไส้ แต่ไม่ได้แปลว่าแปรงสีฟันใช้ไม่ได้ และไม่มีหลักฐานว่าต้องเลือกที่ขูดลิ้นผิวด้านหรือวัสดุชนิดใดเป็นพิเศษ สิ่งสำคัญกว่าคือขอบต้องเรียบ ไม่คม ไม่บาด และใช้อย่างเบามือ

ถ้าจะทำความสะอาดลิ้น ควรทำอย่างไร

• เลือกใช้แปรงขนนุ่มหรือที่ขูดลิ้นที่ขอบมนและไม่มีรอยคม หากอุปกรณ์บาดหรือระคายลิ้นควรเปลี่ยนทันที

• เริ่มจากบริเวณที่ทำได้สบาย แล้วค่อยเลื่อนไปทางด้านหลังเท่าที่ไม่กระตุ้นอาการขย้อน ไม่จำเป็นต้องฝืนให้ลึกที่สุด

• ปาดจากด้านหลังมาด้านหน้าอย่างเบา ๆ แล้วล้างอุปกรณ์ทุกครั้ง ไม่ต้องขูดซ้ำแรง ๆ จนลิ้นแดงหรือเจ็บ

• เริ่มทำวันละครั้งได้ โดยความถี่อาจปรับตามคราบและความรู้สึกของแต่ละคน เพราะหลักฐานยังไม่มีสูตรตายตัวสำหรับทุกคน

• ล้างอุปกรณ์ให้สะอาด ผึ่งให้แห้ง และไม่ใช้ร่วมกับผู้อื่น

ถ้าใช้แปรงสีฟันอยู่แล้ว ให้แตะขนแปรงเบา ๆ บนผิวลิ้น ไม่ควรใช้แรงกดแบบขัดพื้น การทำความสะอาดลิ้นเป็นเพียงส่วนเสริม ยังต้องแปรงฟันด้วยยาสีฟันฟลูออไรด์วันละสองครั้ง และทำความสะอาดซอกฟันเป็นประจำ เพราะคราบตามซอกฟัน เหงือกอักเสบ ฟันผุ และปากแห้งก็ทำให้เกิดกลิ่นได้เช่นกัน

ขูดลิ้นแล้วกลิ่นยังไม่หาย อาจไม่ได้มาจากลิ้น

กลิ่นปากไม่ได้เกิดจากคราบลิ้นเพียงอย่างเดียว สาเหตุอาจเกี่ยวข้องกับโรคเหงือก ฟันผุ การติดเชื้อในช่องปาก ปากแห้ง การสูบบุหรี่ การอดอาหารหรือควบคุมอาหารอย่างหนัก รวมถึงปัญหาบางอย่างบริเวณคอและระบบทางเดินหายใจ การใช้น้ำยาบ้วนปากหรือการขูดลิ้นจึงอาจช่วยลดกลิ่นได้เพียงชั่วคราว หากต้นเหตุยังคงอยู่

ในชีวิตประจำวัน การดื่มน้ำให้เพียงพอ เคี้ยวหมากฝรั่งไร้น้ำตาลเมื่อปากแห้ง ลดบุหรี่และแอลกอฮอล์ รวมถึงดูแลฟันปลอมให้สะอาด ล้วนมีส่วนช่วยมากกว่าการขูดลิ้นแรง ๆ เพียงอย่างเดียว

เมื่อไหร่ควรให้ทันตแพทย์ตรวจ

หากดูแลช่องปากแล้วแต่กลิ่นยังไม่หายภายในไม่กี่สัปดาห์ ควรนัดตรวจเพื่อหาสาเหตุ โดยเฉพาะเมื่อมีเหงือกบวม เลือดออก ปวดฟัน ฟันโยก หรือมีคราบสีขาวบนลิ้นที่เช็ดไม่ออกและไม่ดีขึ้น หากมีอาการเจ็บหรือมีแผลเรื้อรังก็ไม่ควรพยายามขูดซ้ำเพื่อให้คราบหลุด

ที่ขูดลิ้นเป็นตัวช่วย ไม่ใช่เครื่องมือบังคับ ส่วนแปรงสีฟันไม่ได้ทำให้แบคทีเรียฝังลึก เพียงแต่อาจขจัดคราบได้ไม่ถนัดเท่าอุปกรณ์ที่ออกแบบมาโดยเฉพาะ วิธีที่เหมาะที่สุดคือวิธีที่ทำได้สม่ำเสมอ ใช้แรงพอดี และไม่ทำให้ลิ้นหรือเหงือกบาดเจ็บ หากกลิ่นยังคงอยู่ ควรหาต้นเหตุแทนการเพิ่มแรงขูด