ถ่านไฟฉายเด้งหลายรอบ แปลว่าหมดจริงไหม วิธีเช็กให้ชัวร์กว่าเดิม

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

ถ้าเคยเห็นคลิปเอาถ่านไฟฉายมาตั้งแล้วปล่อยตกบนโต๊ะ น่าจะจำภาพได้ว่า ก้อนหนึ่งแตะพื้นแล้วนิ่ง แต่อีกก้อนเด้งดึ๋งหลายครั้งก่อนล้ม จนเกิดคำอธิบายว่าเด้งมากคือถ่านหมด และมีแก๊สอยู่ข้างในจนดันตัวเองให้กระดอน

คำตอบคือจริงเพียงครึ่งเดียว การเด้งของถ่านอัลคาไลน์มีความสัมพันธ์กับการถูกใช้งานจริง แต่เป็นเพียงเบาะแสว่าถ่านผ่านการคายประจุมาแล้ว ไม่ใช่เครื่องวัดว่าเหลือไฟกี่เปอร์เซ็นต์ และไม่ควรใช้ตัดสินว่าถ่านก้อนนั้นหมดจนใช้งานอะไรไม่ได้แน่นอน

ลองได้ แต่ต้องอ่านผลให้ถูก

หากจะลอง ให้ใช้ถ่านอัลคาไลน์แบบใช้ครั้งเดียวที่สภาพปกติ จับให้ด้านแบนอยู่ล่าง ตั้งตรง แล้วปล่อยจากความสูงประมาณ 2–3 นิ้วลงบนพื้นแข็งเรียบ การปล่อยควรเป็นจังหวะใกล้เคียงกันทุกก้อน เพราะความสูง วัสดุของโต๊ะ มุมตก และการหมุนของถ่าน ล้วนทำให้ผลต่างกันได้

• ก้อนที่เด้งต่ำ เอน หรือแตะพื้นแล้วหยุด มักอยู่ในสภาพใหม่กว่าหรือผ่านการใช้งานน้อยกว่า

• ก้อนที่เด้งสูงหลายครั้งแล้วล้ม มักผ่านการคายประจุมามากกว่า

คำว่า “มัก” สำคัญมาก เพราะการทดสอบนี้ไม่ได้มีเส้นแบ่งตายตัวระหว่างมีไฟกับหมดไฟ ถ่านที่เด้งหลายรอบอาจยังจ่ายไฟให้รีโมต นาฬิกา หรืออุปกรณ์กินไฟต่ำได้ ขณะที่ถ่านที่ไม่เด้งก็ไม่ได้แปลว่าแรงดันและความจุยังเต็มเหมือนของใหม่

เหตุผลอยู่ที่สภาพของสังกะสี ไม่ใช่ก๊าซ

ภายในถ่านอัลคาไลน์มีสังกะสีเป็นส่วนหนึ่งของขั้วไฟฟ้าในลักษณะเนื้อเจล เมื่อถ่านจ่ายไฟ ปฏิกิริยาเคมีจะค่อย ๆ เปลี่ยนสังกะสีไปเป็นสารประกอบของสังกะสี โดยมีซิงก์ออกไซด์เป็นหนึ่งในผลิตภัณฑ์ที่เกิดขึ้นระหว่างการคายประจุ

สิ่งที่เปลี่ยนคือคุณสมบัติเชิงกล อนุภาคและโครงสร้างของวัสดุภายในจะเกิดสะพานเชื่อมกันมากขึ้น ทำให้ชั้นวัสดุดูดซับแรงกระแทกได้น้อยลงและคืนตัวได้ดีขึ้น จึงมีแนวโน้มกระดอนมากกว่าเดิม คล้ายความแตกต่างระหว่างวัสดุที่นุ่มหน่วงแรงกับโครงข่ายที่แข็งและดีดตัว

ดังนั้น คำอธิบายว่าถ่านหมดเพราะ “ก๊าซออกไซด์ขยายตัว” จึงไม่ใช่คำอธิบายที่ถูกต้องสำหรับปรากฏการณ์นี้ การเด้งไม่ได้เกิดจากถ่านพองเหมือนลูกโป่ง และไม่ควรแกะหรือเจาะถ่านเพื่อพิสูจน์ เพราะสารอิเล็กโทรไลต์ด้านในมีฤทธิ์กัดกร่อน

เด้งมากไม่ได้แปลว่าไฟเป็นศูนย์

ผลการทดลองเกี่ยวกับการเด้งพบว่า ความเด้งจะเพิ่มขึ้นตามการคายประจุในช่วงหนึ่ง แล้วเข้าสู่ระดับที่ค่อนข้างคงที่ก่อนที่ปฏิกิริยาภายในจะเสร็จสมบูรณ์ นี่คือเหตุผลที่ถ่านก้อนหนึ่งอาจเด้งแรง แต่ยังพอใช้กับอุปกรณ์บางชนิดได้อยู่

ยิ่งไปกว่านั้น อุปกรณ์แต่ละอย่างต้องการกระแสไม่เท่ากัน รีโมตอาจยังทำงาน แต่มอเตอร์ของของเล่นหรือไฟฉายกำลังสูงอาจเริ่มอ่อนแรงแล้ว ปริมาณไฟที่เหลือจึงไม่ควรถูกตีความจากความสูงของการกระดอนเพียงอย่างเดียว อุณหภูมิ อายุการเก็บ ยี่ห้อ ขนาดถ่าน และพื้นผิวที่ใช้ทดสอบก็ทำให้ผลคลาดเคลื่อนได้

ถ้าจะเช็กให้มั่นใจ ใช้ไฟฟ้าตรวจไฟฟ้า

วิธีที่น่าเชื่อถือกว่าคือใช้มัลติมิเตอร์ ตั้งย่านวัดเป็นแรงดันไฟฟ้ากระแสตรงที่สูงกว่าแรงดันของถ่าน จากนั้นแตะโพรบสีแดงกับขั้วบวกและโพรบสีดำกับขั้วลบ ถ่านอัลคาไลน์ AA หรือ AAA เป็นเซลล์ประมาณ 1.5 โวลต์เมื่อใหม่ แต่ค่าที่วัดแบบไม่ต่อโหลดบอกได้เพียงแรงดันขณะนั้น ไม่ได้บอกความจุที่เหลือทั้งหมด

• เทียบค่ากับถ่านก้อนใหม่ชนิดและขนาดเดียวกัน จะช่วยบอกได้ว่าก้อนเก่าอ่อนลงมากแค่ไหน

• ถ้าต้องรู้ว่าใช้งานจริงไหวหรือไม่ ให้ใส่ในอุปกรณ์ที่ใช้ด้วย แล้วสังเกตความสว่าง ความเร็ว หรือความเสถียร

• อุปกรณ์ที่ใช้ถ่านหลายก้อนควรใช้ถ่านชนิดเดียวกันและเป็นชุดเดียวกัน ไม่ผสมก้อนใหม่กับก้อนเก่า

ไม่ควรใช้การเอาขั้วถ่านไปแตะลวดหรือโลหะเพื่อ “ลองไฟ” เพราะเป็นการลัดวงจร ทำให้ถ่านร้อนและเสี่ยงรั่ว การวัดด้วยมิเตอร์หรือทดสอบกับอุปกรณ์โดยตรงปลอดภัยและให้ข้อมูลมากกว่า

สรุปง่าย ๆ คือ ถ่านที่เด้งหลายรอบมักผ่านการใช้งานมามากกว่าถ่านที่เด้งต่ำ แต่ยังฟันธงไม่ได้ว่าหมดสนิท การทดลองนี้เหมาะเป็นเกร็ดวิทยาศาสตร์หรือการคัดแยกแบบหยาบ ๆ มากกว่าจะใช้แทนเครื่องวัดแบตเตอรี่

ถ้าถ่านมีรอยรั่ว บวม เป็นสนิม หรือร้อนผิดปกติ ให้หยุดใช้ทันที อย่าชาร์จถ่านอัลคาไลน์แบบใช้ครั้งเดียว และควรปิดเทปที่ขั้วก่อนนำไปจุดรับทิ้งหรือรีไซเคิลตามระบบในพื้นที่ เพราะถ่านที่ดูเหมือน “ไม่มีไฟ” ก็ยังอาจทำให้เกิดความร้อนหรือลัดวงจรได้