พระเจ้าตากสินสวรรคตอย่างไร เมื่อพงศาวดารกับตำนานยังเล่าไม่เหมือนกัน

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

คืนวันที่ 6 เมษายน พ.ศ. 2325 มักถูกจดจำในฐานะฉากสุดท้ายของสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี กษัตริย์ผู้รวบรวมบ้านเมืองหลังกรุงศรีอยุธยาแตก แต่ทันทีที่ถามต่อว่า พระองค์สวรรคตอย่างไร คำตอบกลับไม่ได้มีเพียงแบบเดียว

คำอธิบายที่ยึดตามพงศาวดารกระแสหลักระบุว่า พระองค์ถูกนำไปสำเร็จโทษที่ป้อมวิไชยประสิทธิ์ แล้วฝังพระบรมศพที่วัดบางยี่เรือใต้ หรือวัดอินทารามในปัจจุบัน ขณะเดียวกันก็มีเรื่องเล่าว่าพระองค์ไม่ได้ถูกประหาร แต่มีการสับเปลี่ยนตัวแล้วเสด็จหนีไปผนวชที่นครศรีธรรมราช

คำตอบที่ปลอดภัยที่สุดจึงไม่ใช่การเลือกเรื่องที่ฟังดูน่าตื่นเต้นกว่า แต่ต้องแยกให้ได้ว่าอะไรคือบันทึกที่ใกล้เหตุการณ์ อะไรคือข้อสันนิษฐาน และอะไรคือความทรงจำของท้องถิ่นที่ถูกเล่าต่อกันมา

จุดจบเกิดขึ้นหลังบ้านเมืองเปลี่ยนขั้ว

หลังกรุงศรีอยุธยาเสียแก่พม่าใน พ.ศ. 2310 พระเจ้าตากสินทรงรวบรวมกำลังกลับมากอบกู้บ้านเมือง และตั้งกรุงธนบุรีเป็นราชธานีใหม่ พระองค์ครองราชย์อยู่ราว 15 ปี ช่วงเวลานั้นไม่ใช่เพียงการรบกับศัตรูภายนอก แต่ยังต้องจัดระเบียบหัวเมือง ฟื้นเศรษฐกิจ และประคองอำนาจของกลุ่มขุนนางที่มีพื้นฐานมาจากอยุธยา

ปลายรัชกาลเกิดความขัดแย้งทางการเมืองและเหตุการณ์กบฏพระยาสรรค์ ก่อนที่อำนาจในกรุงธนบุรีจะเปลี่ยนมือ พระราชพงศาวดารบางฉบับอธิบายความวุ่นวายด้วยภาพของกษัตริย์ที่ทรงพระสติวิปลาส ขณะที่นักประวัติศาสตร์อีกแนวทางตั้งข้อสังเกตว่า คำอธิบายนี้อาจเกี่ยวข้องกับการเขียนประวัติศาสตร์หลังการเปลี่ยนราชวงศ์ และความพยายามอธิบายว่าทำไมกษัตริย์องค์เดิมจึงถูกโค่นลง

ประเด็นนี้สำคัญ เพราะถ้าเริ่มต้นด้วยการเชื่อว่าพระองค์ทรงเสียพระสติแน่นอน เหตุการณ์หลังจากนั้นก็จะถูกอ่านเป็นการกำจัดผู้ปกครองที่หมดความสามารถ แต่ถ้ามองว่าหลักฐานเรื่องอาการดังกล่าวมีข้อจำกัด เหตุการณ์เดียวกันก็อาจถูกมองเป็นการเปลี่ยนอำนาจที่ต้องสร้างคำอธิบายมารองรับ

พงศาวดารเล่าฉากสุดท้ายไว้อย่างไร

ตามพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขา เมื่อสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกเสด็จกลับจากราชการทัพและเข้ามาควบคุมสถานการณ์ในกรุงธนบุรี มีรับสั่งให้นำสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีไปประหาร เรื่องเล่าระบุว่าพระองค์ถูกคุมตัวออกจากพระราชวังไปยังบริเวณหน้าป้อมวิไชยประสิทธิ์ แล้วถูกตัดพระเศียร

หลังจากนั้นมีการกล่าวถึงการฝังพระบรมศพที่วัดบางยี่เรือใต้ ซึ่งก็คือวัดอินทาราม วัดแห่งนี้จึงกลายเป็นสถานที่สำคัญในการรำลึกถึงพระเจ้าตากสินมาจนถึงปัจจุบัน อย่างไรก็ตาม รายละเอียดบางจุดไม่ได้ตรงกันทั้งหมด งานเขียนบางชุดลงวันที่แตกต่างกันเล็กน้อย และยังมีข้อถกเถียงว่าการสำเร็จโทษเป็นการตัดพระเศียร หรือการทุบด้วยท่อนจันทน์ตามธรรมเนียมที่ใช้กับพระมหากษัตริย์

ห้องสมุดมหาวิทยาลัยเทคโนโลยีพระจอมเกล้าธนบุรีรวบรวมข้อถกเถียงนี้ไว้ว่า ทั้งพงศาวดารและจดหมายเหตุของบาทหลวงชาวต่างชาติที่อยู่ในสยามช่วงนั้นกล่าวไปในทิศทางเดียวกันเรื่องการสำเร็จโทษ แต่รายละเอียดวิธีการและสถานะของพระองค์ในเวลานั้นยังถูกตีความต่างกัน

ทำไมจึงมีเรื่องว่าพระองค์ไม่ได้ถูกประหาร

เรื่องเล่าอีกสายหนึ่งเสนอว่า ผู้มีอำนาจไม่ได้ประหารพระเจ้าตากสินตัวจริง แต่ใช้บุคคลที่มีรูปร่างหน้าตาคล้ายกันสับเปลี่ยน แล้วพาพระองค์ออกจากกรุงธนบุรีไปทางเรือ ต่อมาจึงทรงผนวชและประทับอยู่ที่เขาขุนพนม จังหวัดนครศรีธรรมราช จนสวรรคตในเวลาหลายสิบปีหลังจากนั้น

ภาพจำนี้ทำให้สถานที่หลายแห่งในนครศรีธรรมราชมีความเกี่ยวข้องกับพระองค์ ทั้งถ้ำ วัด เก๋งจีน และเรื่องเล่าเกี่ยวกับพระอัฐิ บางตำนานยังพยายามอธิบายว่าพระอัฐิที่กรุงธนบุรีเป็นของผู้ที่ถูกนำมาสวมรอย ขณะที่พระองค์จริงสิ้นพระชนม์อยู่ทางใต้

งานวิจัยด้านเรื่องเล่าประวัติศาสตร์ชี้ว่า เรื่องพระเจ้าตากสินเสด็จหนีไปนครศรีธรรมราชถูกผลิตซ้ำในงานเขียนภายหลัง และค่อย ๆ กลายเป็นส่วนหนึ่งของความทรงจำร่วม ความน่าสนใจของเรื่องนี้จึงไม่ได้อยู่แค่ว่าใครพูดถูก แต่ยังอยู่ที่วิธีที่สังคมใช้เรื่องเล่าเติมช่องว่างของเหตุการณ์ที่มีหลักฐานไม่ครบ

สถานที่จริงช่วยยืนยันเรื่องเล่าได้แค่ไหน

วัดเขาขุนพนมมีถ้ำและโบราณสถานที่ชาวบ้านผูกโยงเข้ากับตำนานการผนวชของพระเจ้าตากสิน การมีสถานที่จริงให้เดินทางไปเห็นทำให้เรื่องเล่ามีน้ำหนักทางความรู้สึกมากขึ้น ผู้คนสามารถชี้ให้ดูผนังถ้ำ กำแพงเก่า หรือพื้นที่ที่เชื่อว่าเคยเป็นที่ประทับได้

แต่สถานที่กับหลักฐานทำหน้าที่ไม่เหมือนกัน โบราณสถานยืนยันได้ว่าพื้นที่นั้นมีประวัติความเป็นมาและมีการใช้งานจริง ส่วนการยืนยันว่าพระเจ้าตากสินเคยประทับอยู่ที่นั่น ต้องอาศัยเอกสารร่วมสมัย จารึก วัตถุที่มีที่มาแน่ชัด หรือหลักฐานหลายชุดที่ตรวจสอบไขว้กันได้

เช่นเดียวกัน วัดอินทารามเป็นวัดเก่าแก่ที่เกี่ยวข้องกับรัชสมัยกรุงธนบุรี และเป็นสถานที่ที่สังคมไทยใช้รำลึกถึงพระเจ้าตากสิน การมีเจดีย์หรือความเชื่อเรื่องพระบรมอัฐิช่วยรักษาความทรงจำ แต่ไม่ได้ตอบคำถามทุกข้อเกี่ยวกับสิ่งที่เกิดขึ้นในคืนสุดท้ายโดยอัตโนมัติ

อ่านหลักฐานอย่างไรไม่ให้ตำนานกลายเป็นข้อเท็จจริง

• แยกบันทึกที่เขียนใกล้เหตุการณ์ออกจากงานเขียนที่แต่งขึ้นภายหลัง

• ดูว่าแหล่งข้อมูลเป็นอิสระจากกันหรือเพียงคัดลอกเรื่องเดียวกันมาเล่าซ้ำ

• แยกข้อเท็จจริงออกจากการตีความ เช่น สถานที่มีอยู่จริงไม่ได้แปลว่าเรื่องที่ผูกกับสถานที่ได้รับการพิสูจน์แล้ว

• ระวังรายละเอียดที่ทำให้เรื่องสนุกขึ้น แต่ไม่มีหลักฐานรองรับ เช่น ตัวละครผู้สับเปลี่ยนพระองค์ หรือแผนการลับระหว่างประเทศ

เมื่อใช้เกณฑ์เหล่านี้ คำอธิบายเรื่องการถูกสำเร็จโทษที่กรุงธนบุรีมีฐานจากพงศาวดารและบันทึกต่างชาติที่ถูกนำมาอ้างถึงหลายชุด จึงมีน้ำหนักมากกว่าเรื่องการหลบหนีไปผนวชที่นครศรีธรรมราช ส่วนเรื่องหลังยังมีคุณค่าในฐานะตำนานประวัติศาสตร์และความทรงจำท้องถิ่น แต่ยังไม่ควรเขียนเป็นข้อเท็จจริงที่ยุติแล้ว

เรื่องเล่าที่ยังพิสูจน์ไม่ได้ไม่จำเป็นต้องถูกลบทิ้ง เพียงต้องติดป้ายให้ถูกว่าเป็นตำนาน ข้อสันนิษฐาน หรือหลักฐาน การเคารพพระเกียรติคุณของพระเจ้าตากสินในฐานะผู้กอบกู้และรวบรวมบ้านเมือง ไม่ได้ขึ้นอยู่กับการทำให้ทุกช่วงในพระราชประวัติกลายเป็นเรื่องเหนือจริง

ดังนั้น หากถามตามหลักฐานที่มีอยู่ในปัจจุบัน คำตอบที่รอบคอบที่สุดคือ สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีน่าจะถูกสำเร็จโทษที่บริเวณป้อมวิไชยประสิทธิ์ใน พ.ศ. 2325 และมีการฝังพระบรมศพที่วัดบางยี่เรือใต้ ขณะที่เรื่องการสับเปลี่ยนตัวและเสด็จไปนครศรีธรรมราชยังเป็นข้อเล่าที่ไม่มีหลักฐานตรงเพียงพอจะหักล้างบันทึกกระแสหลัก

สิ่งที่ยังคงอยู่จึงไม่ใช่แค่คำถามว่าพระองค์สวรรคตแบบใด แต่คือบทเรียนว่าประวัติศาสตร์ไม่ได้มีเพียงเรื่องที่ถูกบันทึกไว้ หากยังมีเรื่องที่ถูกเลือกให้จำ ถูกเล่าซ้ำ และค่อย ๆ เปลี่ยนสถานะจากตำนานให้ดูเหมือนความจริง