เบาหวานเปลี่ยนร่างกายอย่างไร ตั้งแต่น้ำตาลค้างในเลือดถึงอวัยวะสำคัญ

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

เบาหวานไม่ได้เริ่มต้นจากอาการเจ็บป่วยรุนแรงเสมอไป หลายคนยังใช้ชีวิตตามปกติ ขณะที่น้ำตาลในเลือดค่อย ๆ สูงขึ้นและไหลเวียนอยู่ในร่างกายนานเกินไป ปัญหาจึงไม่ได้อยู่แค่คำว่า “น้ำตาลสูง” แต่เกี่ยวข้องกับหลอดเลือด เส้นประสาท ดวงตา ไต หัวใจ และการทำงานของอวัยวะหลายระบบ

ในระยะแรก ร่างกายอาจส่งสัญญาณเพียงกระหายน้ำ ปัสสาวะบ่อย เหนื่อยง่าย ตามัว หรือมีแผลหายช้า ส่วนเบาหวานชนิดที่ 2 อาจค่อย ๆ เปลี่ยนร่างกายเป็นเวลาหลายปีก่อนเจ้าตัวจะสังเกตเห็นความผิดปกติ

จุดเริ่มต้นไม่ได้อยู่ที่ความหวาน แต่อยู่ที่การใช้น้ำตาล

หลังอาหาร คาร์โบไฮเดรตจะถูกย่อยเป็นกลูโคสและเข้าสู่กระแสเลือด อินซูลินจากตับอ่อนมีหน้าที่ช่วยพากลูโคสเข้าไปใช้เป็นพลังงานในเซลล์ หากร่างกายสร้างอินซูลินไม่พอ หรือเซลล์ตอบสนองต่ออินซูลินได้น้อย น้ำตาลจะเข้าเซลล์ได้ไม่ดีและเหลือค้างอยู่ในเลือด

เมื่อระดับน้ำตาลสูง ไตพยายามกรองน้ำตาลส่วนเกินออก ทำให้มีน้ำติดออกไปกับปัสสาวะมากขึ้น ร่างกายจึงสูญเสียน้ำและกระตุ้นให้รู้สึกกระหาย อาการที่พบได้ในช่วงนี้ ได้แก่

• ปัสสาวะบ่อย โดยเฉพาะตอนกลางคืน

• กระหายน้ำหรือหิวบ่อยผิดปกติ

• เหนื่อยง่าย ไม่มีแรง หรือรู้สึกหมดพลัง

• ตามัวเป็นช่วง ๆ

• น้ำหนักลดโดยไม่ได้ตั้งใจ หรือมีแผลและการติดเชื้อบ่อย

ถ้าอินซูลินขาดมาก โดยเฉพาะในเบาหวานชนิดที่ 1 ร่างกายอาจหันไปสลายไขมันเพื่อใช้เป็นพลังงานจนเกิดคีโตนสะสม ภาวะเลือดเป็นกรดจากคีโตน หรือ DKA อาจทำให้คลื่นไส้ อาเจียน ปวดท้อง หายใจลำบาก ลมหายใจมีกลิ่นคล้ายผลไม้ ซึม หรือหมดสติ ภาวะนี้เป็นเหตุฉุกเฉิน ไม่ใช่อาการที่รอดูเองที่บ้าน

หลอดเลือดรับภาระหนักขึ้นเรื่อย ๆ

น้ำตาลสูงเรื้อรังทำให้ผนังหลอดเลือดเสียหายและทำให้ระบบไหลเวียนทำงานผิดปกติขึ้น เมื่อมีความดันโลหิตสูง ไขมันในเลือดผิดปกติ หรือสูบบุหรี่ร่วมด้วย ความเสี่ยงจะยิ่งเพิ่ม เพราะปัจจัยเหล่านี้ช่วยเร่งการตีบและแข็งของหลอดเลือด

ผลที่ตามมาไม่ได้จำกัดอยู่ที่หัวใจ คนเป็นเบาหวานมีความเสี่ยงต่อโรคหัวใจขาดเลือด หัวใจล้มเหลว และโรคหลอดเลือดสมองสูงขึ้น บางคนอาจไม่มีอาการเตือนชัดเจนจนพบปัญหาเมื่อหลอดเลือดตีบมากแล้ว จึงต้องติดตามทั้งระดับน้ำตาล ความดัน และไขมัน ไม่ใช่ดูเฉพาะตัวเลขน้ำตาลเพียงอย่างเดียว

ดวงตาอาจเสียหายเงียบ ๆ

ด้านหลังดวงตามีหลอดเลือดขนาดเล็กจำนวนมาก ทำหน้าที่เลี้ยงจอประสาทตา น้ำตาลสูงสามารถทำให้หลอดเลือดเหล่านี้รั่ว อุดตัน หรือสร้างหลอดเลือดผิดปกติ จนเกิดภาวะเบาหวานขึ้นตาได้ ระยะแรกมักไม่มีอาการ ทำให้การมองเห็นปกติไม่ได้แปลว่าจอประสาทตาปลอดภัยเสมอ

เมื่อโรครุนแรงขึ้น อาจมีภาพมัว จุดดำหรือหยากไย่ลอย เห็นแสงวาบ หรือสูญเสียการมองเห็น การตรวจตาตามระยะเวลาที่แพทย์กำหนดช่วยพบความผิดปกติก่อนสายตาจะเสียถาวร และยังช่วยแยกปัญหาอื่น เช่น ต้อกระจกหรือต้อหินได้ด้วย

เส้นประสาทเปลี่ยนความรู้สึกของร่างกาย

น้ำตาลสูงและการไหลเวียนเลือดที่ลดลงสามารถทำลายเส้นประสาท โดยมักเริ่มที่ปลายเท้าและมือ อาการอาจเป็นชาปลายเท้า แสบร้อน เหมือนเข็มทิ่ม ปวดจี๊ด หรือรับรู้ความร้อนและความเจ็บได้น้อยลง ปัญหานี้ทำให้คนบางคนเหยียบของมีคม รองเท้ากัด หรือมีแผลโดยไม่รู้ตัว

เมื่อแผลที่เท้าเกิดขึ้นพร้อมกับเลือดไปเลี้ยงไม่ดี แผลอาจหายช้าและติดเชื้อได้ง่าย การตรวจดูฝ่าเท้า ซอกนิ้ว และรอยกดทับทุกวันจึงเป็นเรื่องเล็กที่ช่วยป้องกันปัญหาใหญ่ได้ ไม่ควรเดินเท้าเปล่าและไม่ควรตัดตาปลาหรือรักษาแผลลึกด้วยตนเอง

เส้นประสาทที่ควบคุมอวัยวะภายในก็ได้รับผลกระทบได้เช่นกัน บางคนมีปัญหาการย่อยอาหาร อิ่มเร็ว ท้องผูกหรือท้องเสียผิดปกติ เหงื่อออกไม่สัมพันธ์กับอากาศ หรือมีปัญหาทางเพศ อาการเหล่านี้ไม่ควรถูกมองว่าเป็นเรื่องของอายุเพียงอย่างเดียว

ไตทำงานหนักขึ้นก่อนจะรู้สึกป่วย

ไตประกอบด้วยหน่วยกรองขนาดเล็กจำนวนมาก เมื่อหลอดเลือดและหน่วยกรองถูกน้ำตาลสูงทำลาย ประสิทธิภาพการกรองของไตจะค่อย ๆ ลดลง ระยะแรกอาจไม่มีอาการ แต่ตรวจพบความผิดปกติได้จากปัสสาวะหรือการตรวจเลือด หากปล่อยไว้นานอาจกลายเป็นโรคไตเรื้อรังและไตวายได้ โดยความดันโลหิตสูงจะทำให้ไตเสื่อมเร็วขึ้นอีก

การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ป้องกันหรือลดความรุนแรงได้

การเป็นเบาหวานไม่ได้หมายความว่าทุกคนจะต้องสูญเสียการมองเห็น ไตวาย หรือถูกตัดเท้า ความเสี่ยงลดลงได้ด้วยการควบคุมน้ำตาลตามเป้าหมายเฉพาะบุคคล ควบคุมความดันและไขมัน เลือกอาหารให้เหมาะกับแผนการรักษา เคลื่อนไหวร่างกายอย่างสม่ำเสมอ งดบุหรี่ และใช้ยาตามที่แพทย์สั่ง การตรวจตา ตรวจไต ตรวจเท้า และติดตามค่าเฉลี่ยน้ำตาลจึงมีความสำคัญพอ ๆ กับการตรวจปลายนิ้ว

ในอีกด้านหนึ่ง ยาอินซูลินหรือยาบางชนิดอาจทำให้น้ำตาลต่ำเกินไปได้ อาการเตือนคือมือสั่น เหงื่อออก ใจสั่น หิวมาก มึนงง หรือสับสน หากรุนแรงอาจชักหรือหมดสติ ต้องได้รับการช่วยเหลือทันที และไม่ควรปรับหรืองดยาเองโดยไม่คุยกับทีมรักษา

ข้อมูลจากองค์การอนามัยโลก (WHO), CDC และสถาบัน NIDDK อธิบายตรงกันว่า ผลกระทบของเบาหวานเกิดจากระดับน้ำตาลที่สูงต่อเนื่อง รวมถึงปัจจัยร่วมอย่างความดัน ไขมัน และการสูบบุหรี่ การตรวจพบเร็วและดูแลหลายด้านพร้อมกันจึงช่วยรักษาอวัยวะที่ยังแข็งแรงไว้ได้นานที่สุด