เบื้องหลัง “ผูเถียน” เมืองรองเท้า 1,600 ล้านคู่ของจีน —

หากพูดถึงเมืองที่มีอิทธิพลต่ออุตสาหกรรมรองเท้ากีฬาของจีน ชื่อของ ผูเถียน (Putian) ในมณฑลฝูเจี้ยน ย่อมเป็นหนึ่งในพื้นที่ที่ถูกกล่าวถึงมากที่สุด

ข้อมูลปี 2023 ระบุว่า อุตสาหกรรมรองเท้าของผูเถียนมีมูลค่าผลผลิตมากกว่า 120,000 ล้านหยวน และผลิตรองเท้าได้ประมาณ 1,600 ล้านคู่ต่อปี คิดเป็นเกือบหนึ่งในสิบของผลผลิตรองเท้าทั่วประเทศจีน

เมืองแห่งนี้ยังมีธุรกิจรองเท้าและเครื่องแต่งกายมากกว่า 4,000 แห่ง รองรับแรงงานกว่า 500,000 คน ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่า ผูเถียนไม่ได้เป็นเพียงเมืองที่มีโรงงานรองเท้าจำนวนมาก แต่เป็นระบบการผลิตขนาดใหญ่ที่เชื่อมโยงตั้งแต่วัตถุดิบ ชิ้นส่วนรองเท้า โรงงานประกอบ ไปจนถึงการตรวจสอบคุณภาพ

ตลอดหลายทศวรรษที่ผ่านมา ผูเถียนรับจ้างผลิตรองเท้าให้กับแบรนด์ต่างประเทศ ทำให้แรงงานและผู้ประกอบการได้เรียนรู้กระบวนการผลิต ตั้งแต่การออกแบบ การเลือกวัสดุ การทำแม่พิมพ์ การเย็บ การประกอบพื้นรองเท้า ไปจนถึงการควบคุมคุณภาพ

เมื่อคนงานมีประสบการณ์ โรงงานมีเครื่องจักร และซัพพลายเออร์มีความเชี่ยวชาญมากขึ้น ความสามารถในการผลิตรองเท้าที่มีรายละเอียดซับซ้อนก็เพิ่มขึ้นตามไปด้วย

อย่างไรก็ตาม ชื่อของผูเถียนไม่ได้เชื่อมโยงอยู่กับอุตสาหกรรมรับจ้างผลิตเพียงด้านเดียว เมืองนี้ยังเคยถูกเรียกว่าเป็นศูนย์กลางรองเท้าปลอมและสินค้าละเมิดเครื่องหมายการค้าคุณภาพสูง ซึ่งบางรุ่นมีรูปลักษณ์ใกล้เคียงสินค้าของแท้จนผู้บริโภคทั่วไปแยกได้ยาก

ทำไมรองเท้าเลียนแบบจึงขายได้ถูกกว่าของแท้มาก?

ราคาของรองเท้าแบรนด์ไม่ได้ประกอบด้วยต้นทุนการผลิตเพียงอย่างเดียว แต่ยังรวมถึงค่าออกแบบและพัฒนาผลิตภัณฑ์ ค่าทำตลาด ค่าพรีเซ็นเตอร์ ค่าขนส่ง ภาษี ค่าเช่าร้าน คลังสินค้า การรับประกัน ตลอดจนกำไรของผู้ผลิตและผู้จำหน่าย

ส่วนรองเท้าปลอมหรือสินค้าที่ละเมิดเครื่องหมายการค้า ไม่ได้แบกรับต้นทุนทั้งหมดของระบบดังกล่าว โดยเฉพาะค่าออกแบบ การสร้างแบรนด์ และค่าลิขสิทธิ์ จึงสามารถตั้งราคาต่ำกว่าได้มาก

แต่ราคาที่ต่ำกว่าก็มาพร้อมความเสี่ยง ผู้ซื้ออาจไม่ได้รับการรับรองด้านคุณภาพ ความปลอดภัย หรือบริการหลังการขายแบบเดียวกับสินค้าที่จำหน่ายผ่านช่องทางอย่างเป็นทางการ อีกทั้งการผลิตและจำหน่ายสินค้าที่ใช้เครื่องหมายการค้าโดยไม่ได้รับอนุญาตยังเกี่ยวข้องกับการละเมิดทรัพย์สินทางปัญญา

จากโรงงานรับจ้างผลิต สู่การสร้างชื่อของตัวเอง

ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา ผูเถียนพยายามเปลี่ยนภาพลักษณ์จากแหล่งผลิตสินค้าปลอมและเมืองรับจ้างผลิต ไปสู่การเป็นฐานผลิตรองเท้าคุณภาพสูงที่มีมาตรฐานและแบรนด์ของตัวเอง

ปี 2022 เครื่องหมายการค้าร่วม “ผูเถียนชูส์” ได้รับการจดทะเบียนอย่างเป็นทางการ เพื่อเปิดทางให้ผู้ประกอบการในพื้นที่ใช้ชื่อร่วมกันภายใต้หลักเกณฑ์ด้านคุณภาพ พร้อมผลักดันระบบ “หนึ่งแบรนด์ภูมิภาค หลายแบรนด์ย่อย”

สิ่งที่น่าสนใจคือ ทักษะที่ครั้งหนึ่งถูกใช้ผลิตสินค้าให้แบรนด์ต่างประเทศ กำลังถูกนำกลับมาใช้พัฒนารองเท้าของผู้ประกอบการจีนเอง ตั้งแต่การออกแบบ การเลือกวัสดุ การผลิตเฉพาะบุคคล ไปจนถึงการสร้างช่องทางจำหน่ายทั้งออนไลน์และหน้าร้าน

ขณะเดียวกัน อุตสาหกรรมรองเท้าโลกก็กระจายฐานการผลิตออกจากจีนไปยังประเทศอื่นในเอเชียมากขึ้น โดยเฉพาะเวียดนามและอินโดนีเซีย ปัจจัยสำคัญมีทั้งต้นทุนแรงงาน การบริหารความเสี่ยงของห่วงโซ่อุปทาน และนโยบายภาษีระหว่างประเทศ

อย่างไรก็ตาม ไม่ควรสรุปว่าแบรนด์รองเท้าทั้งหมดได้ย้ายฐานการผลิตไปเวียดนามมากกว่า 50% เพราะสัดส่วนการผลิตแตกต่างกันในแต่ละบริษัท ตัวอย่างเช่น ข้อมูลปี 2025 ระบุว่า Nike ผลิตรองเท้าประมาณครึ่งหนึ่งในเวียดนาม ขณะที่แบรนด์อื่นมีสัดส่วนไม่เท่ากัน

การแข่งขันในอนาคตจึงอาจไม่ได้มีเพียงภาพของ “จีนกับตะวันตก” แต่เป็นการแข่งขันระหว่างแบรนด์ระดับโลกที่กระจายการผลิตไปหลายประเทศ กับผู้ผลิตจีนที่พยายามเปลี่ยนความเชี่ยวชาญด้านการผลิตให้กลายเป็นแบรนด์ของตนเอง

เมื่อวันนั้นมาถึง คำถามสำคัญอาจไม่ใช่เพียง “รองเท้าคู่นี้ผลิตที่ไหน?” แต่คือ “ใครเป็นเจ้าของแบรนด์ และใครเป็นผู้สร้างมูลค่าจากรองเท้าคู่นั้น?”