ตรวจปัสสาวะเจอโปรตีน ไม่ได้แปลว่าไตพังเสมอ แล้วมันเกิดจากอะไรได้บ้าง?

เวลาเปิดผลตรวจปัสสาวะแล้วเห็นคำว่า Protein: Positive หรือมีเครื่องหมายบอกว่าพบโปรตีน หลายคนมีโอกาสคิดไปไกลทันทีว่า “ไตมีปัญหาแล้วหรือเปล่า?”

ความกังวลนั้นไม่ใช่เรื่องแปลก เพราะไตมีหน้าที่กรองเลือด และปกติจะช่วยกักโปรตีนสำคัญอย่างอัลบูมินไว้ในกระแสเลือด

แต่คำตอบที่แม่นกว่าคือ:

การพบโปรตีนในปัสสาวะหนึ่งครั้ง ยังไม่ได้แปลว่าเป็นโรคไตเรื้อรังหรือไตวายทันที

บางกรณีเกิดขึ้นชั่วคราวได้ ขณะที่บางกรณีเป็นสัญญาณที่ควรตรวจยืนยันและติดตามต่อ

ทำไมปกติถึงไม่ควรมีอัลบูมินออกมาในปัสสาวะมาก?

ลองนึกถึงไตเหมือนตัวกรองที่ปล่อยของเสียและน้ำส่วนเกินผ่านออกไป แต่พยายามเก็บสิ่งที่ร่างกายยังต้องใช้ไว้

Albumin เป็นโปรตีนชนิดสำคัญในเลือด ไตที่ทำงานปกติจะไม่ปล่อยอัลบูมินออกมาในปัสสาวะมากนัก

เมื่อโครงสร้างการกรองของไตเสียหาย อัลบูมินอาจรั่วผ่านออกมาได้มากขึ้น จึงเป็นเหตุผลว่าทำไมการตรวจอัลบูมินในปัสสาวะจึงถูกใช้เป็นหนึ่งในเครื่องมือสำคัญในการประเมินโรคไต

แล้วทำไมคนที่ไตไม่ได้เสียถาวร ก็ตรวจเจอโปรตีนได้?

เพราะระดับโปรตีนในปัสสาวะสามารถเพิ่มขึ้นชั่วคราวได้จากภาวะบางอย่าง

National Kidney Foundation ยกตัวอย่างสาเหตุที่พบได้ เช่น ภาวะขาดน้ำ การออกกำลังกายหนัก ไข้หรือการติดเชื้อ รวมถึงภาวะบางอย่างที่ทำให้ร่างกายอยู่ในช่วงเครียดทางสรีรวิทยา

ดังนั้น สมมติว่าคนหนึ่งเพิ่งออกกำลังกายหนักมาก มีไข้ หรือดื่มน้ำน้อย แล้วไปตรวจปัสสาวะในช่วงนั้น ผลที่พบโปรตีนอาจไม่ได้สะท้อนว่ามีความเสียหายของไตแบบถาวร

นี่คือเหตุผลว่าทำไม ผลครั้งเดียวกับผลที่พบซ้ำต่อเนื่อง มีความหมายไม่เหมือนกัน

ถ้าพบครั้งเดียว แล้วต้องทำอะไรต่อ?

โดยทั่วไป หากพบอัลบูมินหรือโปรตีนในปัสสาวะ แพทย์อาจให้ตรวจซ้ำเพื่อดูว่าความผิดปกตินั้นยังคงอยู่หรือไม่

NIDDK ระบุว่าหากพบอัลบูมินในปัสสาวะ ผู้ให้บริการสุขภาพอาจให้ตรวจซ้ำอีกหนึ่งหรือสองครั้งเพื่อช่วยยืนยันผล

ประเด็นสำคัญจึงไม่ใช่แค่คำว่า “เจอ”

แต่คือ “เจอซ้ำไหม และเจอมากแค่ไหน?”

การพบโปรตีนครั้งเดียวเป็นเพียงจุดเริ่มต้นของการประเมิน สิ่งสำคัญคือดูบริบท ตรวจยืนยัน และดูผลต่อเนื่องร่วมกับ UACR และ eGFR ตามความเหมาะสม

Dipstick บอกว่ามีโปรตีน แล้วทำไมยังต้องตรวจอีกแบบ?

ผลตรวจสุขภาพทั่วไปมักเริ่มจาก urine dipstick ซึ่งเป็นแถบทดสอบที่เปลี่ยนสีเมื่อพบโปรตีนบางชนิด โดยเฉพาะอัลบูมิน

มันเหมาะสำหรับการคัดกรองเบื้องต้น แต่ถ้าต้องการประเมินให้ละเอียดขึ้น หนึ่งในการตรวจที่นิยมคือ UACR — Urine Albumin-to-Creatinine Ratio

UACR เปรียบเทียบปริมาณอัลบูมินกับครีอะตินีนในตัวอย่างปัสสาวะ วิธีนี้ช่วยลดผลกระทบจากความเข้มข้นหรือเจือจางของปัสสาวะในแต่ละครั้งได้ดีกว่าการดูความเข้มข้นของอัลบูมินอย่างเดียว

เลข UACR เท่าไรถึงถือว่าสูง?

NIDDK ระบุว่า UACR มากกว่า 30 mg/g ถือว่าสูงกว่าปกติและอาจเป็นสัญญาณของความผิดปกติของไตได้

แต่ตรงนี้ต้องระวังคำว่า “อาจ”

ค่าเกิน 30 mg/g ไม่ได้แปลว่าเราสามารถสรุปโรคไตเรื้อรังจากผลเพียงครั้งเดียวได้ทันที เพราะยังต้องดูการตรวจซ้ำ ระยะเวลาที่ความผิดปกติคงอยู่ และข้อมูลอื่นประกอบ

ตามหลัก KDIGO การจะเรียกว่าเป็น โรคไตเรื้อรัง หรือ CKD ต้องมีความผิดปกติของโครงสร้างหรือการทำงานของไตที่คงอยู่อย่างน้อยประมาณ 3 เดือน

ใครบ้างที่ควรให้ความสำคัญกับผลนี้เป็นพิเศษ?

คนที่มี เบาหวาน ความดันโลหิตสูง โรคหัวใจ หรือมีประวัติครอบครัวเกี่ยวกับโรคไต มีความเสี่ยงต่อโรคไตมากกว่าคนทั่วไป และการตรวจอัลบูมินในปัสสาวะมีบทบาทสำคัญในการติดตามความเสี่ยงกลุ่มนี้

ในกลุ่มเหล่านี้ การพบอัลบูมินไม่ได้เป็นเพียง “ค่าหนึ่งบนใบตรวจ” แต่สามารถเป็นข้อมูลที่ช่วยประเมินความเสี่ยงและติดตามการดำเนินของโรคได้

แล้วคำว่า Protein กับ Albumin เหมือนกันไหม?

ไม่เหมือนกันเสียทีเดียว

Proteinuria หมายถึงมีโปรตีนในปัสสาวะมากกว่าปกติ โดยโปรตีนมีได้หลายชนิด

ส่วน Albuminuria หมายถึงพบอัลบูมินในปัสสาวะมากกว่าปกติ ซึ่งเป็นโปรตีนชนิดหนึ่งและเป็นตัวที่ใช้กันมากในการประเมินความเสียหายของไต

ในภาษาทั่วไปสองคำนี้จึงมักถูกใช้ใกล้เคียงกัน แต่ในการประเมินจริง ชนิดและปริมาณของโปรตีนที่ตรวจมีความหมาย

การตรวจไตจึงไม่ได้ดูปัสสาวะอย่างเดียว

เวลาประเมินสุขภาพไต แพทย์มักดูข้อมูลอย่างน้อยสองด้านร่วมกัน

ด้านหนึ่งคือ การกรองของไต ซึ่งประเมินผ่านค่าที่ใช้คำนวณ eGFR จากเลือด

อีกด้านคือ การรั่วของอัลบูมินในปัสสาวะ

NIDDK ระบุว่าการตรวจ GFR และ urine albumin เป็นสองการตรวจสำคัญในการประเมินโรคไต

เพราะฉะนั้น คนหนึ่งอาจมีค่าการกรองที่ยังดูดี แต่เริ่มมีอัลบูมินรั่วออกมา หรือในทางกลับกัน ผลทั้งสองส่วนอาจผิดปกติร่วมกันก็ได้

สิ่งที่ควรจำเมื่อเห็นคำว่า “Protein Positive”

อย่าเพิ่งกระโดดจากคำว่า “พบโปรตีน” ไปเป็น “ไตพัง” ในทันที

คำถามที่มีประโยชน์กว่าคือ:

พบมากแค่ไหน?

ตรวจซ้ำแล้วยังพบหรือไม่?

ตอนตรวจมีไข้ ขาดน้ำ หรือออกกำลังกายหนักหรือเปล่า?

มีเบาหวาน ความดัน หรือปัจจัยเสี่ยงอื่นหรือไม่?

และหากต้องประเมินต่อ UACR กับ eGFR เป็นอย่างไร?

เพราะสิ่งที่บอกสุขภาพไตได้ดีกว่าคำว่า “Positive” เพียงคำเดียว คือ รูปแบบของผลตรวจเมื่อมองต่อเนื่องและมองร่วมกัน

หมายเหตุ: บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเพื่อช่วยทำความเข้าใจผลตรวจปัสสาวะ ไม่สามารถใช้วินิจฉัยโรคไตจากผลเพียงค่าเดียว หากตรวจพบโปรตีนหรืออัลบูมินซ้ำ มีค่าเพิ่มขึ้น หรือมีปัจจัยเสี่ยง/อาการผิดปกติ ควรปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินและตรวจเพิ่มเติมตามความเหมาะสม