ยุงลายอาจชอบคนเลือดกรุ๊ปโอมากกว่ากรุ๊ปเอ

* รูปภาพใช้เพื่อประกอบเนื้อหาเท่านั้น อาจไม่ใช่ภาพเหตุการณ์จริงหรือภาพจริงจากเรื่องในบทความ ขอบคุณภาพประกอบจาก https://graphic.in.th

"ยุงชอบกัดคนเลือดกรุ๊ปโอมากกว่ากรุ๊ปอื่นเกือบสองเท่า" มีที่มาจากงานวิจัยจริง แต่การสรุปสั้น ๆ อาจทำให้เข้าใจเกินขอบเขตของหลักฐาน งานทดลองพบความแตกต่างระหว่างกรุ๊ปเลือด โดยเฉพาะเมื่อเปรียบเทียบกรุ๊ปโอกับกรุ๊ปเอ ทว่ากรุ๊ปเลือดไม่ใช่ปัจจัยเดียวที่ทำให้ยุงเลือกเข้าหาคนหนึ่งมากกว่าอีกคนหนึ่ง

งานวิจัยพบอะไร

งานวิจัยช่วงปี 2004 ให้ยุงลายสวนเลือกเกาะบนอาสาสมัครที่มีกรุ๊ปเลือดต่างกัน ผลออกมาว่ายุงเกาะคนกรุ๊ปโอมากกว่ากรุ๊ปอื่น และความแตกต่างเด่นชัดเมื่อเทียบกับกรุ๊ปเอ อัตราการเกาะในกลุ่มกรุ๊ปโอสูงกว่ากรุ๊ปเอเกือบสองเท่า จึงเกิดการเล่าต่อว่าเลือดกรุ๊ปโอเป็นกรุ๊ปที่ยุงโปรดปราน

อีกการทดลองหนึ่งในปี 2019 ใช้ยุงลายบ้านกับตัวอย่างเลือดกรุ๊ปเอ บี เอบี และโอแยกไว้ในภาชนะทดลอง ยุงเลือกกินเลือดกรุ๊ปโอมากที่สุด ผลเช่นนี้สนับสนุนแนวโน้มจากงานก่อนหน้า แต่การทดลองในภาชนะไม่เหมือนสถานการณ์จริง เพราะไม่มีลมหายใจ กลิ่นผิว ความร้อน เหงื่อ เสื้อผ้า และสภาพแวดล้อมเข้ามาร่วมส่งสัญญาณ

ยุงไม่ได้เริ่มจากการดมเลือดในร่างกาย

ยุงเพศเมียเริ่มค้นหาแหล่งอาหารจากสัญญาณที่ลอยอยู่ในอากาศ ระยะไกลที่สุดมักเป็นคาร์บอนไดออกไซด์จากลมหายใจ เมื่อจับกระแสก๊าซได้ ยุงจะบินตามทิศทางของกลิ่นเข้าใกล้แหล่งกำเนิดมากขึ้น คนที่หายใจแรง เดินเร็ว ออกกำลังกาย หรือมีมวลร่างกายมาก อาจปล่อยคาร์บอนไดออกไซด์มากกว่า จึงเพิ่มโอกาสให้ยุงตรวจพบ

เมื่อบินเข้าใกล้ ยุงจะใช้หนวดและอวัยวะรับกลิ่นตรวจสารระเหยจากผิวหนัง จากนั้นอาศัยความร้อนและความชื้นของร่างกายเพื่อหาตำแหน่งที่เหมาะสำหรับเกาะและแทงผิว กระบวนการนี้หมายความว่ายุงไม่ได้รู้กรุ๊ปเลือดของคนจากระยะไกลแบบการอ่านป้าย แต่ความแตกต่างของสารเคมีบนผิวอาจมีส่วนในช่วงที่ยุงเข้าใกล้และกำลังเลือกจุดกัด

กรุ๊ปเลือดอาจเกี่ยวข้องผ่านสารบนผิว

คนบางกลุ่มมีลักษณะที่เรียกว่าเป็นผู้หลั่งสารกรุ๊ปเลือด หมายถึงร่างกายสามารถปล่อยสารบ่งชี้กรุ๊ปเลือดออกมากับน้ำลาย เหงื่อ หรือน้ำหล่อเลี้ยงบางชนิด สารเหล่านี้อาจปรากฏบนผิวและกลายเป็นหนึ่งในสัญญาณที่ยุงใช้ประกอบการเลือก แต่กลไกที่แน่ชัดยังศึกษาไม่ครบ และยังไม่มีหลักฐานว่าทุกคนที่มีเลือดกรุ๊ปโอจะดึงดูดยุงในระดับเดียวกัน

งานวิจัยหลายชิ้นยังให้ผลไม่เหมือนกัน บางการทดลองพบกรุ๊ปโอเด่นกว่า ขณะที่บางการทดลองพบกรุ๊ปบีหรือไม่พบความแตกต่างชัดเจน ผลลัพธ์อาจเปลี่ยนตามชนิดยุง สายพันธุ์ ระยะหิวของยุง กลิ่นของอาสาสมัคร อุณหภูมิห้อง และวิธีจัดการทดลอง จึงควรใช้คำว่าอาจชอบมากกว่า แทนการฟันธงว่ายุงทุกชนิดเลือกกัดกรุ๊ปโอเป็นอันดับแรก

ทำไมบางคนโดนกัดมากกว่าแม้อยู่ในห้องเดียวกัน

คนสองคนที่นั่งใกล้กันอาจปล่อยกลิ่นผิวไม่เหมือนกัน แบคทีเรียบนผิวสร้างสารระเหยต่างกันตามพันธุกรรม อาหาร สุขอนามัย ฮอร์โมน และกิจกรรมระหว่างวัน เหงื่อหลังเดินกลางแดดหรือออกกำลังกายทำให้สารบางชนิดเพิ่มขึ้น ยุงจึงอาจบินเข้าหาคนหนึ่งมากกว่าอีกคน แม้มีกรุ๊ปเลือดเดียวกัน

ร่างกายที่อุ่นขึ้นก็เป็นอีกปัจจัย คนตั้งครรภ์ คนมีไข้ หรือคนเพิ่งออกแรงอาจปล่อยความร้อนและลมหายใจมากขึ้น ส่วนเสื้อผ้าสีเข้ม พื้นที่มีลมสงบ และบริเวณที่มีพืชรกอาจทำให้ยุงเข้าถึงผิวได้ง่ายขึ้น ปัจจัยเหล่านี้มักทำงานร่วมกันจนแยกได้ยากว่าอะไรมีอิทธิพลมากที่สุดในแต่ละสถานการณ์

รอยคันบนผิวก็ใช้บอกจำนวนครั้งที่ยุงกัดไม่ได้เสมอไป บางคนมีปฏิกิริยาภูมิไวต่อสารจากน้ำลายยุง จึงเกิดตุ่มบวมและคันนาน ขณะที่บางคนมีรอยน้อยแม้ยุงอาจกัดในจำนวนใกล้เคียงกัน การเห็นตุ่มมากจึงไม่ได้หมายความว่ามีกรุ๊ปเลือดที่ยุงชอบกว่าเสมอ

เหงื่อและกลิ่นผิวอาจมีผลมากกว่ากรุ๊ปเลือด

สารจากเหงื่อ เช่น กรดแลกติก แอมโมเนีย และกรดยูริก สามารถช่วยให้ยุงระบุตำแหน่งร่างกายได้ กลิ่นเหล่านี้ไม่ได้เกิดจากเหงื่อเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากการทำงานร่วมกันระหว่างเหงื่อกับจุลินทรีย์บนผิว คนที่เหงื่อออกมากหลังเล่นกีฬา ทำงานกลางแจ้ง หรือดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์จึงอาจดึงดูดยุงมากขึ้นในช่วงเวลานั้น

การอาบน้ำช่วยชะล้างเหงื่อและสารบางส่วนบนผิวได้ แต่ไม่สามารถลบกลิ่นเฉพาะตัวออกทั้งหมด เพราะกลิ่นผิวมีส่วนจากพันธุกรรมและจุลินทรีย์ประจำถิ่นด้วย น้ำหอมบางชนิดก็อาจดึงดูดยุง ขณะที่กลิ่นบางประเภทช่วยรบกวนการค้นหาแหล่งอาหาร ผลของน้ำหอมจึงไม่เหมือนกันทุกสูตร

วิธีลดโอกาสโดนยุงกัด

คนเลือดกรุ๊ปโอไม่จำเป็นต้องกังวลจนหลีกเลี่ยงการออกนอกบ้าน เพราะกรุ๊ปเลือดเปลี่ยนไม่ได้และมีผลเพียงส่วนหนึ่ง การป้องกันที่ทำได้จริงคือใช้สารทากันยุงตามฉลาก เช่น ดีอีอีที พิคาริดิน หรือสารที่หน่วยงานสาธารณสุขรับรอง ทาบริเวณผิวที่เปิดโล่ง และอ่านคำแนะนำเรื่องอายุเด็ก การตั้งครรภ์ และการใช้ร่วมกับครีมกันแดดให้ครบ

เสื้อแขนยาว กางเกงขายาว เนื้อผ้าค่อนข้างหนา และเสื้อผ้าสีอ่อนช่วยลดพื้นที่ผิวที่ยุงเข้าถึงได้ การติดมุ้งลวด ใช้มุ้งนอน และปิดประตูหน้าต่างในช่วงที่ยุงชุกก็ช่วยลดการสัมผัสได้ โดยเฉพาะยุงลายบ้านที่อาจกัดในเวลากลางวัน ไม่ควรรอเฉพาะช่วงหัวค่ำจึงค่อยระวัง

กำจัดแหล่งเพาะพันธุ์สำคัญกว่าการเดากรุ๊ปเลือด

ยุงลายวางไข่ในภาชนะที่มีน้ำขังรอบบ้าน เช่น จานรองกระถาง ยางรถยนต์เก่า ถังน้ำ แจกัน และขวดที่วางกลางแจ้ง ควรเทน้ำทิ้ง ล้างภาชนะ และปิดฝาถังให้มิดชิดอย่างสม่ำเสมอ การกำจัดแหล่งน้ำขังช่วยลดจำนวนยุงในพื้นที่ได้ทั้งบ้าน ไม่ว่าคนในบ้านจะมีกรุ๊ปเลือดใด

ยุงบางชนิดเป็นพาหะของเชื้อไวรัสเดงกี ไวรัสซิกา ไข้เหลือง และโรคอื่น การมีกรุ๊ปโอไม่ได้ทำให้ติดโรคแน่นอน และคนกรุ๊ปเอ บี หรือเอบีก็ยังโดนยุงกัดและติดเชื้อได้ หากมีไข้สูง ปวดศีรษะมาก ปวดกระบอกตา คลื่นไส้ อาเจียน หรือมีเลือดออกหลังเดินทางไปพื้นที่ที่มีโรคจากยุง ควรพบแพทย์เพื่อประเมินอาการ

สรุปข้อมูลให้ตรงกับหลักฐาน

งานวิจัยบางส่วนพบว่ายุงลายเกาะหรือเลือกกินเลือดกรุ๊ปโอมากกว่ากรุ๊ปเอ และตัวเลขจากการทดลองหนึ่งใกล้เคียงสองเท่า แต่ยังไม่ใช่กฎตายตัวสำหรับยุงทุกชนิดหรือทุกคนในชีวิตประจำวัน สัญญาณจากลมหายใจ กลิ่นผิว ความร้อน เหงื่อ เสื้อผ้า และสภาพแวดล้อมยังมีบทบาทสำคัญ การทากันยุง ปิดทางเข้าบ้าน ใช้มุ้ง และเทน้ำขัง จึงเป็นวิธีที่ช่วยป้องกันได้จริงกว่าการพึ่งกรุ๊ปเลือดเพียงอย่างเดียว